Meclis1 Üyelerinin Aylýk ve Diðer Ödenekleri Dr. Fahri Bakýrcý* Bu makalenin amacý, Osmanlý Devletinden günümüze yasama organý olarak görev yapan meclislerde görev yapan yasama organý üyelerinin aldýklarý aylýk ve diðer ödeneklerin ortak bir araçla ölçülmesidir. Bu yöntemle bir taraftan dönemler arasýnda karþýlaþtýrma yapýlmasýna olanak saðlanmýþ, diðer taraftan, zaman içinde bu ödemelerin miktarlarýnýn reel olarak hangi yönde deðiþtiði açýklanmýþ olacaktýr. Ancak burada bir noktayý açýklýða kavuþturmakta yarar vardýr. Yasama organý üyelerinin özlük haklarý sadece aldýklarý aylýk ve ödeneklerle sýnýrlý deðildir. Yasama organý üyelerinin sosyal güvenlik haklarý ve diðer sosyal haklarý da özlük haklarý içindedir. Dolayýsýyla yasama organý üyelerinin özlük haklarýnýn, reel olarak bir ilerleme ya da gerileme içinde olduðunu söyleyebilmek için, sosyal güvenlik ve diðer sosyal haklarýnýn da kapsama alýnmasý gerekir. Ancak bu tür bir incelemenin, bu makalenin hacmini fazlaca geniþleteceði düþünülmüþtür. Bu nedenle burada sadece yasama organý üyelerinin aylýk ve diðer ödenekleri incelenmiþtir. Dolayýsýyla bu makale incelenirken, belirtilen noktanýn gözden uzak tutulmamasý gerekir. Bu makale temel olarak iki ana dönemi incelemektedir: Osmanlý Dönemi ve Türkiye Büyük Millet Meclisi Dönemi. Bu ana dönemler kendi içlerinde alt * Türkiye Büyük Millet Meclisi Kanunlar ve Kararlar Müdürlüðü, Ýçiþleri Komisyonu Uzmaný. e-posta: [email protected] 1 Burada “Meclis” kavramýnýn kullanýlmýþ olmasýnýn nedeni, incelenecek olan dönemler içinde, yasama organý olarak görev yapan kurumlarýn hepsinde sadece bu sözcüðün ortak olmasýdýr: Meclisi Umumi (Heyeti Ayan + Heyeti Mebusan, Büyük Millet Meclisi, Türkiye Büyük Millet Meclisi (Sadece Meclis ya da Millet Meclisi+Cumhuriyet Senatosu).

28

• Sayý: 3 • Ekim-Kasým-Aralýk 2006

dönemlere ayrýlmaktadýr. Bu alt dönemlerin belirlenmesinde, anayasalarda yapýlan deðiþiklikler ya da yeni anayasal dönemler belirleyicidir. Ancak yeni bir anayasa yapýlmasa ya da anayasada deðiþiklikler olmasa da, kimi yasal deðiþiklikler tutarlarda önemli deðiþikliklere yol açmýþtýr. Bazen Anayasa Mahkemesi (AYM) Kararlarý da belirli yasal düzenlemeleri iptal ederek uygulamanýn deðiþmesine neden olmaktadýr. Bu nedenle alt dönemler belirlenirken, aylýk ve ödenekler bakýmýndan dönüm noktasý sayýlabilecek yasal deðiþiklikler ve AYM kararlarý göz önünde bulundurulacaktýr.

1. Osmanlý Dönemi: Kurumsal Yapý Osmanlý Devletinin ilk Anayasasý olan 1876 Anayasasýndan, 1921 tarihindeki Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk Anayasasýna kadar geçen dönem içinde milletvekili maaþlarý ve diðer ödenekleri çeþitli deðiþikliklere uðramýþtýr. Ancak bu dönemdeki deðiþikliklerin anlaþýlmasý için söz konusu dönemdeki siyasal sistemin yapýsýna ana hatlarýyla göz atmakta yarar vardýr. 1876 Anayasasý (Kanuni Esasi), bir meþruti monarþi öngörmüþtür. Baþta, kutsal nitelikli olan ve sorumluluk taþýmayan bir padiþah bulunmaktadýr. 23 Aralýk 1876 tarihli Kanuni Esasi’nin bu konuyu düzenleyen 5. maddesine göre, “Zatý hazireti Padiþahinin nefsi hümayunu mukaddes ve gayri mesuldur.”2 Kanuni Esasi’nin 7, 27 ve 30 uncu maddelerine göre, sorumluluða sahip Bakanlar Kurulu (Vükelayý Devlet), Padiþah tarafýndan atanmakta ve Kurul üyelerinin görevlerine yine Padiþah tarafýndan son verilmektedir.3 Konumuzu ilgilendiren meclis üyeliði ise, Kanuni Esasi’nin 42-80. maddelerinde düzenlenmiþtir.4 Söz konusu maddelere göre, Meclisi Umumi5, Meclisi Ayan ve Meclisi Mebusan’dan oluþmaktadýr. Böylece Osmanlý tarihinde ilk kez genel seçim ilkesi kabul edilmiþ ve iki meclisli bir parlamento kurulmuþtur.6 Düzenlemelere göre, Heyet-i Mebusan’ýn üyeleri seçimle iþbaþýna gelmekte, Heyet-i Ayan’ýn üyeleri ise doðrudan padiþah tarafýndan atanmaktadýr. Kanuni Esasi’nin 65. maddesine göre, “Heyeti Mebusanýn miktarý azasý tebai Osmaniyeden her elli bin nüfus zükurda bir nefer olmak itibarýyla tertip 2 Suna Kili, Þeref Gözübüyük, Türk Anayasa Metinleri: Senedi Ýttifaktan Günümüze, Türkiye Ýþ Bankasý Kültür Yayýnlarý, Ankara, 1985, s. 31. 3 Suna Kili, Þeref Gözübüyük, a.g.e., s. 32-34. 4 Suna Kili, Þeref Gözübüyük , a.g.e., s. 35-40. 5 Meclisi Umumi tam bir yasama yetkisine sahip deðildir. Üyeler her konuda yasa önerememekte; öneri yapmak için padiþahýn izni aranmakta; izin çýksa bile önerinin görüþmelere konu olabilmesi için Þurayý Devlet incelemesi aranmakta; kabul edilen bir yasanýn yürürlüðe girebilmesi için padiþahýn onayý gerekmektedir. (Bkz. Cem Eroðul, Anatüzeye Giriþ, Ýmaj Yayýncýlýk, Ankara, 2004, s. 222-223.) 6 Tarýk Zafer Tunaya, Türkiye’de Siyasal Geliþmeler (1876-1938): Kanun-i Esasi ve Meþrutiyet Dönemi, Bilgi Üniversitesi Yayýnlarý, Ýstanbul, 2003, s. 10.

Meclis Üyelerinin Aylýk ve Diðer Ödenekleri

29

olunur.” Talimatý Muvakkate adý verilen bir belgede yapýlan hesaplamaya göre, Meclisi Mebusan’ýn, seçilmesi gereken üye sayýsý 130 olmasýna raðmen, ilk yýlda7 116 mebus Meclisi Mebusan’da görev almýþtýr. Kanuni Esasiye göre, Meclisi Ayanýn üye sayýsý, Meclisi Mebusan’ýn üye sayýsýnýn üçte birini aþamayacaktýr. 1877 yýlýnda Meclisi Ayanýn ortalama üye sayýsý 33 olmuþtur. Her iki meclisin toplam üye sayýsý ise 149 olarak gerçekleþmiþtir. Olanaklý olan üye sayýsý ise 130+43= 173’tür. Diðer bir anlatýmla meclislerin toplam üye sayýsýnýn ancak % 80’inin doldurulduðu görülmektedir.8 Bu dönemdeki devlet yapýsýnýn özellikleri, ayrý bir çalýþmanýn konusu olabilecek kadar geniþtir. Burada, incelenen konuyla sýnýrlý olarak, bu yapýnýn genel hatlarý açýklanmaya çalýþýlmýþtýr.

2. Osmanlý Döneminin Çeþitli Alt Dönemlerinde Aylýklar Birinci Dönem: 1876-19099 ni Esasi’nin 63. maddesine göre10, eti Ayanýn azalýk maaþý þehriye onbin kuruþtur. Baþka bir nam ile hazi neden muvazzaf olan azanýn maaþ ve tayini eðer onbin kuruþtan dûn ise ol miktara iblað olunur ve eðer onbin kuruþ veya ziyade ise ibka olun ur.”11

ldüðü gibi, Heyeti Ayan üyelerinin ellerine geçen aylýk para onbin kuru þ ile sýnýrlandýrýlmýþ; alýnan diðer aylýklar da dikkate alýnarak, ne bu miktarýn üstü ne çýkmaya ne de altýna inmeye olanak tanýnmýþtýr. isi Umumi’nin diðer kanadý olan Heyeti Mebusan üyelerinin maaþlarýna baký ldýðýnda, Meclisi Ayan üyelerinin maaþlarýndan farklý bir düzenlemeyle karþ ýlaþýlmaktadýr. Kanuni Esasi’nin 76. maddesine göre12, 7 Meclisi Mebusan 23 Aralýk 1876’da Meþrutiyet ilan edildikten sonra seçimler 28 Ekim 1876’da yapýlmýþtýr. Ýlk yasama yýlý 20 Mart 1877-28 Haziran 1877 tarihleri arasýnda, üç ay civarýnda, ikinci yasama yýlý, 13 Aralýk 1877-14 Þubat 1878 tarihleri arasýnda, iki ay civarýnda, sürmüþtür. (H. Aliyar Demirci, Ýkinci Meþrutiyette Ayan Meclisi, Bilgi Üniversitesi Yayýnlarý, Ýstanbul, 2006, s. 19; Tarýk Zafer Tunaya, e.g.e., s. 15.) 8 Armaðan ve Akþin’den aktaran: H. Aliyar Demirci, a.g.e., s. 19. 9 Padiþah II. Abdulhamid’in 1876’da ilan ettiði I. Meþrutiyet, kýsa bir süre sonra Osmanlý-Rus savaþý bahane edilerek askýya alýnacak ve 1909 yýlýnda II. Meþrutiyet ilan edilinceye kadar bir istibdat yönetimi baþlayacaktýr. Bu yüzden, 1878-1909 arasýnda, Meclisi Umumi olmadýðý için, üyelerine de aylýk ödenmesi söz konusu deðildir. Burada yapýlan inceleme, fiili durumla ilgili deðil teorik-hukuki durumla ilgilidir. Maaþlarýn sadece 1876-1878 yýllarý arasýnda ödenmiþ olduðunu kabul etmek gerekir. 10 Suna Kili, Þeref Gözübüyük , a.g.e., s. s. 38. 11 Heyeti Ayan’ýn üyelik aylýðý ayda onbin kuruþtur. Hazineden baþka bir görev nedeniyle aylýk alan bir üyenin aylýðý onbin kuruþtan az ise, bu miktara tamamlanýr, fazla ise, indirilir. 12 Suna Kili, Þeref Gözübüyük , a.g.e., s. 39.

30

• Sayý: 3 • Ekim-Kasým-Aralýk 2006 uslardan her birine beher sene içtimai için hazineden yirmibin kuruþ veri lecek ve þehriye beþbin kuruþ maaþ itibarýyla memurini mülkiye niza mýna tevfikan azimet ve avdet harcýrahý ita kýlýnacaktýr.”13

üzenlemeye göre, Heyeti Mebusan üyeleri, Heyeti Ayan üyelerinden fark lý olarak, aylýk deðil, yýllýk maaþ almakta ve toplantýlara gidiþ-geliþlerinden dola yý, ayda beþbin kuruþ “azimet ve avdet harcýrahý” almaktadýrlar. ti Ayan ve Heyeti Mebusan üyelerinin ellerine geçen toplam ödemeler (maa þ+azimet ve avdet harcýrahý) karþýlaþtýrýldýðýnda þöyle bir tablo ortaya çýkm aktadýr: Tablo 1. Heyeti Ayan ve Heyeti Mebusan üyeleri aylýk ve diðer ödenekleri karþýlaþtýrmasý (1876-1909). Üyelik/Maaþ + Diðer Ödemeler Heyeti Ayan Üyeleri Heyeti Mebusan Üyeleri

Aylýk 10.000 krþ. 1.60014 krþ + 5.000 krþ (Toplam: 6.600 krþ.)

Yýllýk 120.000 krþ. 20.000 krþ + 60.000 krþ. (Toplam: 80.000 krþ.)

odan açýkça görüleceði gibi, Heyeti Ayan üyeleri, Heyeti Mebusan üyel erinden daha fazla gelir elde etmektedirler. Bunun bir kaç nedeni olabilir: Ýlk olarak, Heyeti Ayan üyeleri, Padiþah tarafýndan ömür boyu bu göreve geti rilmektedir. Dolayýsýyla, Heyeti Ayan üyeliði, bir tür memurluktan farksýzdýr. Ýkin ci olarak, bu kiþilerin, belli devlet görevlileri içinden seçilerek atandýðý düþü nülürse, hem daha yüksek maaþ almalarýnýn nedeni, hem de gelirlerinin onbi n kuruþtan aþaðý veya yukarý olamayýþýnýn nedeni daha kolaylýkla anlaþýlabilir. Oysa ki Heyeti Mebusan üyeleri seçilerek bu göreve gelmekte ve düzenin sürd ürülmesi için gösterdikleri çabadan dolayý bir gelir elde etmektedirler. Memu rlardan farklý olarak da, hazineden kendilerine yapýlan ödeme yýllýktýr. Üçün cü olarak, sistemin meþruti olmasýný saðlayan kurumun daha çok Heyeti Mebu san olduðu düþünülürse, Padiþahlarýn bu kurumlara pek de sempatiyle bakm adýklarý ve bu nedenle de ödemelerin düþük tutulduðu iddiasý ileri sürülebilir. Dörd üncü olarak, Heyeti Mebusan üyeleri seçimle iþbaþýna gelmiþlerdir ve bunl arýn kendilerini seçenlere karþý olan hizmet yükümlülükleri, kendilerine saðl anan maddi olanaklarla ölçülmemelidir. Seçilenlerin kendi istekleriyle bu göre ve geldikleri düþünüldüðünde, maddi karþýlýk gözetmemeleri gerektiði düþü nülmüþ olabilir. Son olarak Meclisi Ayan üye sayýsýnýn, Meclisi Mebusan üye 13 Üyelerden her birine hazineden senede yirmibin kuruþ ve aylýk beþbin kuruþ gidiþ ve dönüþ ödeneði verilecektir. 14 Bu rakam, anlamada kolaylýk olsun diye yaklaþýk olarak alýnmýþtýr. Aslýnda, 20.000/12 bölmesinin sonucunun hesaplanmasý gerekirdi.

Meclis Üyelerinin Aylýk ve Diðer Ödenekleri

31

sayýnýnýn ancak üçte bir kadar olabilmesi, meclislerin toplamda aldýklarý mikt arlara bakýlarak ayarlama yapýlmasýna neden olmuþ olabilir. Bu açýklamalarýn herb irinin belli bir doðruluk payý olmakla birlikte, bunlarý destekleyici nitelikte belg elerin elde bulunmamasý nedeniyle, doðruluklarý bir iddiadan öteye gide memektedir. isi Umumi üyelerine yapýlan maaþ ve diðer ödemelere bakýldýðýnda bunl arýn kuruþ cinsinden ifade edildikleri görülmektedir. Kuruþ cinsinden yapýlan ödem elerin birbirleriyle karþýlaþtýrýlmasý anlamlýdýr. Ancak, günümüzle bir karþ ýlaþtýrma yapýldýðýnda, kuruþ ölçütü bir anlam taþýmamaktadýr. Dolayýsýyla orta k bir ölçü bulma konusunda bir zorunluluk ortaya çýkmaktadýr. Bu sorunun üste sinden gelmek için, hem o dönemde, hem de bugün ortak olan, bir karþýlýk bulm ak gerekmektedir ki, buna en uygun ölçü altýn fiyatlarýdýr. Bu nedenle bu bölü mde ve bundan sonraki bölümlerde, ödemelerin altýn cinsinden karþýlýklarý bulu narak karþýlaþtýrma yapýlmaða çalýþýlacaktýr. nlý Ýmparatorluðunda, ekonomik hayatta deðerin saptanmasýnda orta ya çýkan karýþýklýklar nedeniyle,1844 yýlýnda “tashihi ayar” olarak adlandýrýlan bir düzenleme yapýlmýþtýr. Bu dönemde basýlan bir altýn lira ( daha sonralarý bir reþa t altýný) 7.216 gramdýr ve ayarý 0.9162/3’dür. Altýn liranýn deðeri 1922 yýlýna kada r, ayný kalmýþ ve sabit bir para olma niteliðini korumuþtur.15 Dolayýsýyla 1876 yýlýndan 1922 yýlýna kadar, 1 altýn = 1 Lira = 7,2 gram altýn = 100 kuruþ olar ak kabul edilecek ve hesaplamalar buna göre yapýlacaktýr. rýda verilen formüle göre, bir Heyeti Ayan üyesi aylýk olarak, 10.000 kuru þ, yani 100 altýn almaktadýr ki bu, 100X7.2 = 720 gram altýna denk düþm ektedir. Buna karþýlýk, bir Heyeti Mebusan üyesi 66X7.2 = 475 gram altýn alma ktadýr.

. Ýkinci Dönem: 1909-1916 an Abdulhamid’in, 1878-1908 yýllarý arasýnda sürdürdüðü mutlak mona rþi rejimi, 1908 yýlýnda “Hürriyetin Ýlaný” ile birlikte yeniden meþruti bir nite lik kazanmýþ ve bu meþruti monarþi dönemine, 1876’daki I. Meþrutiyet Döne mine koþut olarak, II. Meþrutiyet Dönemi adý verilmiþtir. Ýkinci Meþrutiyet’le birl ikte Kanuni Esasi’nin deðiþtirilmesi gerektiði düþüncesi yoðunluk kazanmýþ ve b u düþünce doðrultusunda, 21 Aðustos 1909 tarihinde çýkarýlan bir yasayla, Kanu 15 Vedat Eldem, Osmanlý Ýmparatorluðunun Ýktisadi Þartlarý Hakkýnda Bir Tetkik, Türkiye Iþ Bankasý Kültür Yayýnlarý, Ankara, 1970, s. 225-229. (Ayrýca bkz. Darphanei Milli 3 üncü Raporu 1929: Ek: III, Osmanlý Imparatorluðunda Meskuk Altýn Basýmý)

32

• Sayý: 3 • Ekim-Kasým-Aralýk 2006

ni Esasinin bazý maddeleri deðiþtirilmiþtir.17 Bu deðiþikliklerden biri de Heye ti Mebusan üyelerine yapýlan ödemeleri düzenleyen 76. maddedir. Kanuni Esas i’nin 76. maddesinde yapýlan bu deðiþikliðe göre, uslardan her birine beher sene içtimai için hazineden otuzbin kuru þ verilecek ve þehri beþbin kuruþ maaþ itibariyle memurini mülkiye niza mýna tevfikan azimet ve avdet harcýrahý ita kýlýnacaktýr. Müddeti kanu niyeden fazla içtima vuku bulduðu suretde þehri beþbin kuruþ itibarýyla tahs isatý munzama verilecektir.”17

üzenlemeyle, Heyeti Mebusan üyelerinin yýllýk olarak almakta olduklarý mikt arlar, 20.000 kuruþtan 30.000 kuruþa çýkarýlmakta; gidiþ ve dönüþ öden eklerinin (ayda 5.000 krþ.) ödenmesine devam edilmekte; ayrýca, üyelere fazl a çalýþma olduðu taktirde aylýk 5.000 kuruþ fazla çalýþma ödeneði verilmektedir. Böyl ece, bir üyenin bir aylýk eline geçen toplam tutar—fazla mesainin de yapýldýðý düþü nülecek olursa, 00/12+5.000+5.000= 12.500 kuruþ’a, maktadýr. Ancak fazla mesai ödentilerini dikkate almazsak bu rakam, 7.50 0 kuruþ’a düþmektedir. 0 kuruþ= 75X7.2= 540 gram altýn’a düþmektedir. Bu rakam Heyeti Ayan üyelerinin ellerine geçen ödeme mikt arý ile karþýlaþtýrýldýðýnda, ortaya, þöyle bir tablo çýkmaktadýr: Tablo 2. Heyeti Ayan ve Heyeti Mebusan üyeleri aylýk ve diðer ödenekleri karþýlaþtýrmasý (1909-1916). Üyelik/Maaþ + Diðer Ödemeler

Aylýk

Heyeti Ayan Üyeleri Heyeti Mebusan Üyeleri

120.000 krþ. (8.640 gr. altýn 30.000 + 60.000 (Toplam: 150.000 krþ.) (6.480 gr. altýn)

Yýllýk 10.000 krþ. (720 gr. altýn) 2.500 + 5.000 (Toplam: 7.500 krþ.) (540 gr. altýn)

Üçüncü Dönem: 1916-1920 yýlýnda çýkarýlan “Kanuni Esasi’nin 5 Þaban 1327 Tarihli 76 ncý Maddei Muad delesini Muaddili Kanun” (25 Þubat 1916) ile Heyeti Mebusan üyelerinin aylý klarý yeniden düzenlenmiþtir. Buna göre, 16 Tarýk Zafer Tunaya, e.g.e., s. 20,21. 17 Suna Kili, Þeref Gözübüyük , a.g.e., s. 77.

33

Meclis Üyelerinin Aylýk ve Diðer Ödenekleri

lisi Mebusan azasýndan her birine her sene içtimai için hazineden elli bin kuruþ verilecek ve þehri dörtbin kuruþ üzerinden azimet ve avdet harc ýrahý verilir. Müddeti Ýçtimanýn temdidi ve meclisin fevkalade içtimai hali nde ayrýca tahsisat verilmez. Fesihten sonra içtima eden meclis azasýna tahs isatýn nýsfý verilir.”18

üzenlemeyle, Meclisi Mebusan üyelerinin sürekli almakta olduklarý yýll ýk ödemelerde artýþ öngörülmekte, fazla mesai, olaðanüstü toplantý gibi þarta baðl ý ödemeler tamamen kaldýrýlmakta ve aylýk yapýlan ödemeler düþürülmektedir. Bu d üzenlemeden sonra karþýlaþtýrma tablosuna bakýldýðýnda þöyle bir durumla karþ ýlaþýlmaktadýr: Tablo 3. Heyeti Ayan ve Heyeti Mebusan üyeleri aylýk ve diðer ödenekleri karþýlaþtýrmasý (1916-1920). Üyelik/Maaþ + Diðer Ödemeler Heyeti Ayan Üyeleri Heyeti Mebusan Üyeleri

Aylýk 120.000 krþ. (8.640 gr. altýn 50.000 + 48.000 (Toplam: 98.000 krþ.) (7.050 gr. altýn)

Yýllýk 10.000 krþ. (720 gr. altýn) 4.160 + 4.000 (Toplam: 8.160 krþ.) (587 gr. altýn)

6 yýlýnda yapýlan bu deðiþiklikle birlikte Heyeti Mebusan üyelerinin geli rinde bir artýþ görünmektedir. Ancak aylýk 5000 kuruþluk fazla mesai ücretinin kesi ldiði düþünüldüðünde, Meclisi Mebusan üyelerinin gelirlerinde bir düþüþten söz edilebilir. Bu dönem için bir artýþ mý, bir azalýþ mý olduðunu saptamak için yapý lan fiili ödemeleri bilmek gereklidir.

. Deðerlendirme ç döneme topluca baktýðýmýzda ortaya çýkan sonuçlar, aþaðýdaki tablo yard ýmýyla açýklanabilir: Tablo 4. Osmanlý Döneminde (1876-1920) Meclis-i Umumi Üye Ödenekleri. Dönem / Yýllýk Ödeme

Heyeti Ayan

Dönem 1: 1876-1909

120.000 krþ. (8.640 gr. altýn)

80.000 krþ. (5.702 gr. altýn)

Dönem 2: 1909-1916

120.000 krþ. (8.640 gr. altýn)

150.000 krþ. (6.480 gr. altýn + fazla mesai

Dönem 3: 1916-1920

120.000 krþ. (8.640 gr. altýn)

98.000 krþ. (7.050 gr. altýn)

18 Tarýk Zafer Tunaya, a.g.e., s. 82.

Heyeti Mebusan

34

• Sayý: 3 • Ekim-Kasým-Aralýk 2006

odan elde edilen veriler þöyle deðerlendirilebilir: eyeti Ayan üyelerinin, dönem boyunca, ödenekleri sabit kalmýþtýr. eyeti Mebusan üyelerinin ödenekleri, birinci dönemden ikinci döneme geçe rken artmýþ; ikinci dönemden üçüncü döneme geçerken fiili olarak artmýþtýr. Anca k hukuksal düzenleme açýsýndan bakýldýðýnda, mebuslarýn yýl boyunca fazl a mesai yapma olasýlýklarý göz önüne alýnýrsa, bu ödemelerin, ikinci dönemden üçün cü döneme geçerken düþmüþ olduðu sonucunu çýkarmak gerekir. Ancak fiil i ödemelere bakmadan bu konuda bir sonuca ulaþmak güç görünmektedir. eyeti Mebusan üyelerinin ödenekleri, bütün dönemlerde, Heyeti Ayan üyel erinin ödeneklerinden azdýr. Ancak, ikinci dönemde, en azýndan potansiyel olar ak, mebuslarýn Ayan üyelerinden daha fazla aylýk alma olasýlýklarý vardýr. u düþüþ ve yükseliþler, Meclisi Mebusan için, onun öneminin artmasýna ya d a azalmasýna denk düþerken, Heyeti Ayan üyelerinin ödeneklerinde artýþ ya d a azalýþ olmamasý, bu Heyetin, Padiþahla uyum içinde olan bir tür memurlar kuru lu olduðunun iþaret olarak algýlanabilir. Demirci’nin belirttiði gibi, Osmanlý Devl eti’nin siyasal seçkinlerinin yaþ ve deneyim açýsýndan ileri gelenlerini içeren Mecl isi Ayan kurallara uyulan bir meclistir; bu mecliste üyeler, hem birbirlerine karþ ý hem de Meclisi Mebusan gibi üçüncü kurumlara karþý ölçülü hareket etmi þlerdir ve uyarýlmalarýný gerektirecek davranýþlarda bulunmamýþlarýdýr. Mecl isi Ayan üyeleri, toplumsal statülerinin yüksekliðine paralel olarak yüksek maaþ almýþlardýr.19 ti Ayan ile Heyeti Mebusan üyelerinin ödeneklerinin karþýlaþtýrýlmasý, bu d önem için anlamlý olduðu halde, Cumhuriyet Döneminde bu karþýlaþtýrma, konu muzun kapsam ve sýnýrlarý için anlamsýz hale gelmektedir. Dolayýsýyla, bund an sonraki bölümde, karþýlaþtýrma yapýlýrken, sadece, Heyeti Mebusan üyel erinin gelirleriyle karþýlaþtýrma yapýlacaktýr. Bunun nedeni, Heyeti Mebusan kana dýnýn, Cumhuriyet Dönemindeki Meclise daha fazla benzerlik göstermesi ve h atta, Cumhuriyet Dönemindeki Meclisin bir anlamda Heyeti Mebusan’ýn deva mý olmasýndandýr.

T ürk iye Büyük Millet Meclisi Dönemi: Kurumsal Yapý

nlý Devleti’nin 30 Ekim 1918 ‘de Mondros Mütarekesini imzalamasýyla birl ikte ülkede adaletsizlikler baþlamýþ ve Anadolu’da yeni bir devlet kurmak üzer 19 H. Aliyar Demirci, a.g.e, s. 386-388.

Meclis Üyelerinin Aylýk ve Diðer Ödenekleri

35

e harekete geçilmiþtir. 1919 yýlýnda Müdafai Hukuk hareketi baþlamýþ ve 1919 yýlýnda yapýlan Meclisi Mebusan seçimleri üzerinde Anadolu ve Rumeli Müda fai Hukuk Cemiyetinin etkisi olmuþtur. Bu nedenle, son seçilen Meclisi Mebu san “Anadolucu” ya da “Müdafai Hukukçu” olmuþtur. Meclisi Ayan ise Padi þahýn yanýnda yer almýþ ve muhafazakar bir tutum sergilemiþtir. Meclisi Mebu san 18 Mart 1920’de son toplantýsýný yapmýþ ve Ýstanbul’un iþgal altýnda olma sý ve bu ortamda serbestçe karar almanýn olanaksýz olmasý gerekçe gösterilerek topl antýlar ertelenmiþtir. Meclisi Mebusan’ýn bu kararýný hukuki bulmayan Mecl isi Ayan ise bu karardan beþ toplantý sonra, 5 Nisan 1920’de müzakere edec ek bir þey olmadýðý, iþ olursa toplanýlacaðý vaadiyle tarihe karýþmýþtýr.20 isan 1920’de toplanan Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM), dünya tari hinde eþine ender rastlanýr bir biçimde, iki ayrý devlet döneminde yapýlan seçi mle oluþturulmuþtur.21 Üyelerinden bazýlarý 1919’da seçilen Meclisi Mebusan’ýn üyel eridir. Ýstanbul Meclisi Mebusan’ý çeþitli nedenlerle tam sayýsýný dold uramamýþtý. Bunun üzerine 1876 Ýntihabý Mabusan Kanunu hükümlerine pek uygun olmayan bir biçimde, 19 Mart 1920’de yeni bir genel seçim yapýlmýþtýr. Yeni Meclisin üç ayrý tür üyesi vardýr: (1) Ýstanbul Meclisi Mebusan’ý için seçilmiþ olan 92 mebus; (2) Biri Yunanistan’dan olmak üzere Malta’dan seçilen 14 mebus; (3) 19 Mart seçimleriyle seçilen yeni 232 mebus.22 isan 1920’de açýlan Türkiye Büyük Millet Meclisi kuvvetlerin birliði ilke sini ya da Meclis Hükümeti Sistemini (Conventional System) benimemiþ; yasama, yürü tme ve yargý erklerinin her üçünü de kendinde toplanmýþtýr.

T BMM Döneminin Çeþitli Alt Dönemlerinde Aylýklar Birinci Dönem : 1920-1924 açýlan Büyük Millet Meclisi’nin (BMM), 5 Eylül 1920’de çýkardýðý 18 sayý lý Nisabý Müzakere Kanunu, “Büyük Millet Meclisi azalarýnýn” ödenekleriyle ilgi li üç madde içermektedir. Bu maddeler:23 de 6 — Büyük Millet Meclisi Azasýna dört ay için bin iki yüz elli lira tahsisat ve dört ayýn hitamýndan devrei içtimaiye nihayetine kadar Mecl ise devam edenlere þehri yüzer lira tazminat verilir. 20 Tarýk Zafer Tunaya, a.g.e., s. 31-49. 21 TBMM’nin 1 numaralý kararý olan “TBMM’nin sureti teþekkülü hakkýnda heyeti umumiye kararý” bu durumu yasallaþtýrmaktadýr: “Türkiye Büyük Millet Meclisinin bu kere intihap edilen azalarla Ýstanbul Meclisi Mebusanýndan Ýltihak eden azalardan müteþekkil bulunmasýna karar verildi.” (Suna Kili, Þeref Gözübüyük , a.g.e., s. 87) 22 Tarýk Zafer Tunaya, a.g.e., s. 61. 23 Suna Kili, Þeref Gözübüyük , a.g.e., s. 89-90.

36

• Sayý: 3 • Ekim-Kasým-Aralýk 2006 e 7 — Büyük Millet Meclisi azasýna senede bir defaya mahsus olma k üzere dört bin kuruþ üzerinden azimet ve avdet harcýrahý ita olunur. e 8 — Ýstanbul Meclisi Mebusan’ýndan Büyük Millet Meclisine ilti hak eden azaya tarihi iltihakýndan itibaren þehri yüzer lira tazminat veri lir.”

addelerden 8. madde, ulusal kurtuluþ mücadelesinin baþarýlý olmasý amac ýyla, Ýstanbul Hükümetini devre dýþý býrakmak için kullanýlan bir araç olar ak düþünülebilir. Bu düzenlemeyle, Ýstanbul Hükümetini tanýmayarak BMM’ yi t anýyan eski milletvekilleri ödüllendirilmekte ve TBMM üyesi olmak maddi kaza nýmlar saðlanarak özendirilmektedir. Bu nedenle, üyelere yapýlan bu ödem eler, hesaplamalarda kapsam dýþý tutulacaktýr. elerden 6. madde ise iki ayrý ödemeden söz etmektedir. Ýlk dört ayýn diðe r aylardan farklý olmasýnýn nedeni, yeni döneme dört ay kalmýþ olmasý ve mevc ut üyelerin geçmiþ aylardaki maðduriyetlerinin giderilmesidir. Dolayýsýyla bu ö demeyi de geçici bir ödeme saymak gerekir. Geçici ödemeler, dönemin genel deðe rlendirmesinde sapmalara neden olduðundan, hesaplama dýþý býrakýlmaktadýr. Bu n edenle bu ödeme de kapsam dýþý býrakýlacaktýr. k Millet Meclisi üyelerine yapýlan sürekli ve genel ödemeler, kýsmen 6. m addede ve 7. maddede düzenlenmiþtir. Bu maddelerin açýlýmýnda, ortaya çýka n rakamlar þunlardýr: lk dört ay için 1.250 lira tahsisat (aylýk 312,50 lira) (m.6) onraki aylar için aylýk 100 lira (m.6) ýlda bir defa verilen 4.000 kuruþ (40 lira) gidiþ-dönüþ ödeneði (aylýk 3 li ra 33 kuruþ) am olarak bir mebusun eline geçen para; ilk dört ay için 312,50+ 3,33 = 31 5 lira 83 kuruþ; sonraki aylar için 100+3,33=103,33 kuruþtur. Bu dönemde (192 3 yýlý), 7,2 gramlýk reþat altýnýný 7,1 TL’dir.24, 25 Diðer bir deyimle altýnýn gram ý yaklaþýk 1 TL’dir. Bu durumda, bir mebus ilk dört ay için yaklaþýk, ayda, 313 gram altýn satýn alabilirken, sonraki aylarda, 105 gram altýn alabilmektedir. Ýlk dört ayda yapýlan ödeme geçici nitelikte olduðundan, yukarýda açýklanan gere kçeyle bu çalýþmada ihmal edilecektir. Bu nedenle hesaplamalarda, sadece süre kli ve genel nitelikte olan 100’er liralýk tazminat ile yýllýk 4.000 kuruþluk gidi 24 Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankasý Ekonomiyi Izleme ve Deðerlendirme Müdürlüðü Istatistikleri. 25 Bundan sonraki altýn fiyatlarý, ayný kaynaktan alýnan bilgilerden verilecektir ve bunun için ayrýca dipnot verilmeyecektir.

Meclis Üyelerinin Aylýk ve Diðer Ödenekleri

37

þ-dönüþ harcýrahýný esas almak gerekecektir. Þu halde, sonuç olarak denilebilir ki, bu dönemde, bir milletvekilinin ortalama maaþý 105 gram reþat altýnýyla ölçü lebilir. -1924 dönemi boyunca, sadece, Nisabý Müzakere Kanunu’nun bu madd eleri uygulanmamýþ ve 16 Eylül 1922, 8 Mart 1923 ile 23 þubat 1924’te bu K anunun maddelerinde deðiþiklik yapan üç yasa çýkarýlmýþtýr. Eylül 1922’de çýkarýlan 272 sayýlý “Nisabý Müzakere Kanununun yedinci madd esini muaddil Kanun”a göre; abý Müzakere Kanunu’nun yedinci maddesi berveçhiati tadil edil miþtir: Büyük Millet Meclisi azasýna senede bir defaya mahsus olmak üzer e 10.000 kuruþ üzerinden azimet ve avdet harcýrahý verilir. Aile harc ýrahý bir devrei intihabiyede azimet ve avdet olarak ancak bir defaya münh asýrdýr.”26

asayla, milletvekillerinin gidiþ ve dönüþ harcýrahlarý olarak adlandýrýlan yoll uklarý, yýlda 40 liradan 100 liraya çýkarýlmaktadýr. Mart 1923 (1329) tarihli ve 315 sayýlý “Nisabý Müzakere Kanununun altý ncý ve sekizinci maddelerini muaddil kanun”a27 göre: kiye Büyük Millet Meclisi azasýna senevi iki bin dört yüz lira tahs isat ita olunur.”(m.1) kiye Büyük Millet Meclisi azasýna dairei intihabiyelerine azimet ve a vdetleri için muayyen olan eyyam ayrýca ilave edilmek þartile usulüne tevf ikan senede üç ay mezuniyet verilir. Ýþbu müddeti mezuniyet için madd ei sabýkadaki tahsisattan bir þey tenzil olunmaz. Üç aydan fazla mezu niyet alan veya mezuniyetini tecavüz ettirenlerin fazla müddete ait tahs isatlarý kýstelveyn hesabile katolunur.”(m.2)

ldüðü gibi bu maddede, meclis üyelerinin senelik ödentileri 2.400 TL’y e ve dolayýsýyla aylýklarý da 200 TL’ye çýkarýlmýþ olmaktadýr. Ayrýca, 7 inci madd ede, daha önceden deðiþiklik yapýldýðýndan, yýllýk 100 TL gidiþ ve dönüþ harc ýrahý uygulamasýna da devam edilmektedir. Þubat 1924’te çýkarýlan, 421 sayýlý “Nisabý Müzakere Kanunu’nun altý ncý ve sekizinci maddelerini muaddil 8 Mart 1339 (1923) tarihli kanunun bazý madd elerinin tadiline dair kanun” 1924 Teþkilatý Esasiye Kanunu döneminde de uygu lanmýþtýr. Sözkonusu 421 sayýlý yasanýn 1. maddesine göre, abý Müzakere Kanununun altýncý ve sekizinci maddeleri muaddil 8 Ma rt 1339 tarihli Kanunun birinci maddesi beveçhan tadil olunmuþtur.” 26 Tertip Düstur, 3. Tertip, Cilt No: 3, s.91. 27 Tertip Düstur, 3. Tertip, Cilt No: 4, s. 5.

38

• Sayý: 3 • Ekim-Kasým-Aralýk 2006

Kanunun 2. maddesine göre, M azasýna senevi üçbin altý yüz lira tahsisat ita olunur.”28

alde Þubat 1924’ten itibaren bir milletvekilinin eline geçen yýllýk ödenti mikt arý 3.700 TL.’ye; aylýk miktarý ise, 308 TL’ye yükseltilmiþtir. Bu durumda mill etvekillerine yapýlan aylýk ödemeler þöyle özetlenebilir: Tablo 5. 1920-1924 döneminde milletvekili aylýklarý ve diðer ödenekleri Yýllar29

Altýn Fiyatlarý (Reþat; 7.2 gr) TL/Adet

Milletvekili Aylýðý (TL)

Milletvekili Aylýðý (Reþat Altýný)

1920

7.1

103

105 gr.

1921

7.1

103

105 gr.

1922

7.1

108

110 gr.

1923

7.1

208

211 gr.

1924

8.2

308

270 gr.

1876-1924 dönemine topluca bakýldýðýnda ortaya þöyle bir tablo çýkmaktadýr: Tablo 6. Osmanlý Dönemi ile BMM Dönemi (1920-1924) karþýlaþtýrmasý. Yýllar

Altýn Fiyatlarý (Reþat; 7.2 gr) TL/Adet

Milletvekili Aylýðý (TL)

Milletvekili Aylýðý (Reþat Altýný)

1876-1909

1

66

475gr.

1909-1916

1

75

540gr.

1916-1920

1

81

587gr.

1920

7.1

103

105 gr.

1921

7.1

103

105 gr.

1922

7.1

108

110 gr.

1923

7.1

208

211 gr.

1924

8.2

308

270 gr.

28 Tertip Düstur, 3. Tertip, Cilt No: 5, s. 302. 29 1920-1922 yýllarý arasýndaki kesin ve doðru altýn fiatlarý bulunamamýþtýr. Bu nedenle 1923 yýlý altýn fiatlarý, 1920, 1921 ve 1922 yýllarý için de veri kabul edilecektir.

Meclis Üyelerinin Aylýk ve Diðer Ödenekleri

39

odan þu sonuçlara ulaþmak olanaklý görünmektedir: Parlamentolu döne me ilk geçildiðinde, yani I. Meþrutiyet Döneminde, mebus aylýklarý düþük tutu lmuþ; 1909 yýlýnda II. Meþrutiyet ilan edildiðinde milletvekillerinin önemi göre li olarak arttýðýndan, aylýklarda ani bir artýþ olmuþtur. 1920’de Büyük Millet Mecl isi kurulunca, milletvekili aylýklarý bakýmýndan da yeni bir dönem baþlamýþtýr. Kurt uluþ mücadelesinin verildiði yýllarda, milletvekilleri doðal olarak düþük aylý klarla yetinmiþtir. Zaferden sonra aylýklarda yýllar itibariyle görülebilir artýþlar saðl anmýþtýr.

. Ýkin ci Dönem: 1924-192930 isan 1924’te, yeni bir Anayasa olan 491 sayýlý “Teþkilatý Esasiye Kanu nu”nun yürürlüðe girmesiyle, milletvekili aylýklarý açýsýndan yeni bir dönem baþl amýþtýr.31 Milletvekili aylýklarý, söz konusu Teþkilatý Esasiye Kanunu’nun 18. maddesinde düzenlenmiþtir. Söz konusu maddeye göre, uslarýn senevi tahsisatlarý kanunu mahsus ile tayin olunur.”

adde 1945 tarihinde, Anayasanýn dilinin deðiþtirilmesiyle, letvekillerinin yýllýk ödenekleri özel kanunla gösterilir.”

minde düzenlenmiþtir.33 Böylece, bu dönemde, milletvekili aylýklarýnýn ve diðe r ödemelerinin, özel bir kanunla düzenlenmesi ilkesi getirilmiþ ve bu konuda, yasa ma organýna sýnýrsýz bir yetki verilmiþtir. Teþkilatý Esasiye Kanunu’nun, yasa ma organýna tanýdýðý bu sýnýrsýz düzenleme yetkisi, 23 Þubat 1924’te çýkarýlan 421 sayýlý Kanunun yürürlükte kalmasý yönünde kullanýlmýþ ve bu dönemdeki uygu lamanýn devamý saðlanmýþtýr. Diðer bir deyimle, bu dönemde de, yýllýk 3.70 0 TL ve aylýk 308TL ödenek uygulamasýna devam edilmiþtir. isan 1927 tarihinde çýkarýlan 1006 sayýlý “Nisabý Müzakere Kanununun tadi line müteallik 23 Þubat 1340 tarihli kanuna müzeyyel kanun”a göre, bu uygulama deva m etmiþ ancak ödemenin biçimi deðiþtirilmiþtir. 1006 sayýlý yasaya göre, 30 Aslýnda, 1924-1929 dönemi, uygulamasý 1923 ve 1924 yýlllarýndaki uygulamanýn devamýdýr. Bu nedenle 1923-1929 dönemi olarak ayrým yapmak da uygun olabilirdi. Ancak 1924 Teþkilatý Esasiye Kanunu, yasamaya bu konuda sýnýrsýz bir düzenleme yapmak yetkisi tanýdýðýndan ve bundan sonraki düzenlemelerin de bu maddeye göre yapýlmasýndan dolayý, 1924 yýlý bir dönemin baþlangýcý olarak alýnmýþtýr. 31 Bu dönem, meclis hükümeti sisteminin çeþitli parlamenter sistem mekanizmalarýyla donatýldýðý bir dönemdir. Sistem kimi yönleriyle meclis hükümetini sürdürmekte, kimi yönleriyle parlamenter sisteme yakýnlaþmaktadýr. (Bkz. Mümtaz Soysal, 100 Soruda Anayasanýn Anlamý: 1982 Anayasasýna Bilimsel Yaklaþým, Gerçek Yayýnevi, Ýstanbul, 1986, s. 41-49; Fahri Bakýrcý, TBMM’nin Çalýþma Yöntemi, Ýmge Kitabevi, Ankara, 2000, s. 484-485. 32 Suna Kili, Þeref Gözübüyük , a.g.e., s. 114. 33 Suna Kili, Þeref Gözübüyük , a.g.e., s. 114.

40

• Sayý: 3 • Ekim-Kasým-Aralýk 2006 dde 1. Nisabý Müzakere Kanununun 6 ve 8 inci maddeleri muad delerini muaddil 8 Mart 1339 tarihli Kanunun birinci maddesinin tadi li hakkýndaki 23 Þubat 1340 tarihli kanunun ikinci maddesine fýkrai atiy e tezyil olunmuþtur: tahsisatýn sülüsü senei içtimaiye mebdeinde diðer iki sülüsü üçer ay fasýla ile verilir.”34

ca, milletvekili aylýklarý miktarýný düzenleyen yasalara bir fýkra eklenerek, yýll ýk ödeme miktarýnýn üçte birinin sene baþýnda, geriye kalan üçte ikisinin, son altý ayda üçer ay arayla verileceði öngörülmektedir. Bu uygulama, daha sonr a incelenecek olan dönemlerde görülen, üç aylýk peþin ödeme biçiminin habe rcisi gibidir. ar etmek gerekirse, bu dönemin özelliði, 1961 tarihine kadar uygulanacak olan yeni bir Anayasanýn yürürlüðe girmesi ve bu Anayasa’nýn milletvekili aylýk öden eklerine iliþkin yeni esaslar getirmesidir. Yoksa, bu dönemde, aylýk ödeneklerin mikt arlarýna iliþkin herhangi bir yasal düzenleme yapýlmamýþtýr. Diðer bir deyimle, 1923 yýlýnda çýkarýlan 421 sayýlý yasa bu dönem boyunca uygulanmýþtýr. Bu Kanu nun öngördüðü tutarlarýn, altýn fiyatlarý cinsinden tutarlarý ise þöyledir:

Tablo 7. 1924-1929 Dönemi Milletvekili aylýklarý. Yýllar

Altýn Fiyatlarý (Reþat; 7.2 gr) TL/Adet

Milletvekili Aylýðý (TL)

Milletvekili Aylýðý (Reþat Altýný) (gram)

1924

8.2

308

270

1925

8.1

308

273

1926

8.1

308

273

1927

8.3

308

267

1928

8.3

308

267

1929

8.7

308

255

ldüðü gibi Büyük Dünya Buhraný’nýn baþladýðý 1929 yýlýna kadar mill etvekili aylýklarý altýn fiyatlarýnýn da sabit kalmasý nedeniyle neredeyse sabit kalm ýþ, Buhranda altýn fiyatlarýnýn yükselmesi nedeniyle, reel olarak düþmüþtür.

34 Resmi Ceride, Sayý: 587, Tarih 20 Nisan 1927.

Meclis Üyelerinin Aylýk ve Diðer Ödenekleri

41

Üçün cü Dönem: 1930-1931 ’de yapýlan bu yasal düzenlemenin ödenek miktarýna iliþkin bir yönü bulu nmamaktadýr. Ödenek miktarýna iliþkin deðiþiklik, 1930 tarihinde, 1613 sayýlý Kanu nla gerçekleþtirilmiþtir. 20 Mayýs 1930 tarih ve 1613 sayýlý yasaya göre, dýr.

de 1. Büyük Millet Meclisi Azasýnýn senelik tahsisatý (6.000) lira

ahsisat her ay baþýnda beþer yüz lira olarak verilir. Ýçtima senesi esna sýnda intihap edilenlerin tahsisatý, Meclise iltihak ettikleri aydan itib aren ve mebusluktan ayrýlanlarýn mahsusatý ayrýldýklarý ay nihayetine kada r hesap edilir. t eden mebuslarýn kanuni mirasçýlarýna senelik tahsisatýn yarýsý tazm inat olarak verilir. M a d d e 3. Ýntihap dairelerine gidip gelen Büyük Millet Meclisi Azas ýna her içtima senesi ve merkeze getirdikleri ailelerine de her intihap devr esi için azimet ve avdet harcýrahý verilir. Harcýrah ve tekaüt hesa plarýnda (125) lira esastýr. e 4. Nisabý Müzakere Kanununun altýncý ve sekizinci madd elerini muaddil 23 Þubat 1340 tarih ve 421 numaralý kanunla, buna müze yyel 1927 tarih ve 1006 numaralý Kanun ve yedinci maddeyi muaddil 16 t eþrinievvel 1338 tarih ve 272 numaralý Kanunlar mülgadýr.”35

asayla, 1924 öncesi uygulamalara ve onlarýn uzantýlarýna son verilmekte, Teþk ilatý Esasiye Kanunu’nun verdiði yetkiye dayalý olarak yeniden düzenleme yapý lmaktadýr. Bu düzenlemeye göre; ýllýk ödenek miktarý 6.000 TL’ye çýkarýlmakta, demelerin aylýk yapýlmasý öngörülmekte, aha sonralarý, yolluk olarak adlandýrýlacak olan, 125 TL’lik bir tazminat düze nlenmekte36, aha sonraki düzenlemelerin baþlangýcýný oluþturan, ölüm halinde , sene lik ödeneðin yarýsýnýn mirasçýlara verileceðine iliþkin hüküm getirilmektedir. nun çýktýðý 1930 yýlýnda, bir altýnýn fiyatý, 9.8 TL’dir. Bu durumda, bir mill etvekili ödeneðinin yýllýk, 6.000 TL +125 TL olduðu düþünülürse, millet-veki line altýn cinsinden yapýlan ödeme tutarý: 6.125/9.8X7.2gr= 4.500 gramdýr. k olarak hesaplandýðýnda ise, bu tutar: 4.500/12= 375 gramdýr. 35 Resmi Gazete, Sayý: 1498, Tarih: 20 Mayýs 1930. 36 Ayrýca, merkeze getirdikleri aileleri için seçim dönemi için 125 TL tazminat ödenmesi öngörülmektedir. Ancak, hesaplamalarda hem rakamýn düþük olmasý (seçilme dönemi boyunca) hem de herkese ödenmemesi (sadece ailelerini merkeze getirenler) nedeniyle, bu miktar hesap dýþý tutulacaktýr.

42

• Sayý: 3 • Ekim-Kasým-Aralýk 2006 Tablo 8. 1930-1937 Dönemi Milletvekili Aylýklarý. Yýllar

1930-193137

Altýn Fiyatlarý (Reþat; 7.2 gr) TL/Adet

Milletvekili Aylýðý (TL)

Milletvekili Aylýðý (Reþat Altýný) (gram)

9,8

510

375

ýsa dönem, milletvekilleri için, Türk Devleti döneminde, 1999 yýlýna kada r, ödenekler açýsýndan en parlak dönemdir. 1930’da yapýlan yasal düze nlemeyle, milletvekillerine yapýlan yýllýk ödeme %100’e yakýn oranda artt ýrýlmýþ ve enflasyon oraný düþük olduðundan, bu artýþ, aylýk ödeneklere yans ýmýþtýr. Ancak, bu parlak dönem çok uzun sürmemiþ, bu düzenlemeyi yapan yasa ma organýnýn kendisi, yapýlan ödemenin çok yüksek olduðunu düþünmüþ olac ak ki, yaptýðý yeni düzenlemeyle bu tutarý düþürmüþtür.

. Dörd üncü Dönem: 1931-1961 yýlýnda çýkarýlan 1613 sayýlý Kanunun uygulamasý kýsa sürmüþ ve çok ilgi nç bir þekilde, 1931 yýlýnda çýkarýlan bir kanunla, milletvekili aylýklarý düþü rülmüþtür. 5 Mart 1931 tarih ve 1757 sayýlý “Büyük Millet Meclisi Azasýnýn Tahs isat ve Harcýrahlarý Hakkýnda 1613 Numaralý Kanunun Birinci Maddesini Muad dil Kanun”un birinci maddesine göre, ük Millet Meclis Azasýnýn senelik tahsisatý 4.200 liradýr./ Bu tahs isat her ay baþýnda 350 lira olarak tahakkuk ettirilip verilir. Ýntihap sene si esnasýnda intihap edilenlerin tahsisatý, Meclise iltihak ettikleri ayda n itibaren ve mebusluktan ayrýlanlarýn mahsusatlarý ayrýldýklarý ay niha yetine kadar hesap edilir. t eden mebuslarýn kanuni mirasçýlarýna senelik tahsisatýn yarýsý tazm inat olarak verilir.”38

ldüðü gibi milletvekili aylýklarý, 6.000 liradan 4.200 liraya düþürülmüþ ve h arcýrahlarda bir deðiþiklik yapýlmamýþtýr. Dolayýsýyla, milletvekilinin eline geçe n toplam aylýk tutarý yollukla birlikte, 4.325 TL (4.200+125)’ye düþmüþtür. nlemenin dikkati çeken bir baþka yönü de, ödemelerin aylýk yapýlmaya baþl anmasýdýr. Daha sonraki yýllarda, yýllýk ödeme ile aylýk ödemenin ortasý bulu nacak ve daha önce de uygulamasý denenmiþ olan, 3 aylýk ödeme esasý geti rilecektir. Bu düzenlemeye göre, milletvekilinin aylýk olarak eline geçen altý n tutarý 265 gramdýr. 37 Bu dönem, Mayýs 1930’dan, Mart 1931 tarihlerini kapsamaktadýr. 38 Resmi Gazete, Sayý: 1745, Tarih: 11 Mart 1931.

Meclis Üyelerinin Aylýk ve Diðer Ödenekleri

43

yýlýndan sonra, 1962 yýlýna kadar, milletvekili aylýk ve harcýrahlarýyla ilgi li çeþitli deðiþiklikler içeren yasal düzenlemeler yapýlmýþtýr. Þimdi, bu yasal düze nlemeler kýsaca gözden geçirilecektir: 1 Haziran 1934 tarih ve 2507 sayýlý “1757 Numaralý Kanunun Birinci Madd esinin Tadili Hakkýnda Kanun”un, birinci maddesine göre, 1757 sayýlý Kanu nun birinci maddesinin son fýkrasý, n mebuslarýn 1683 sayýlý kanun mucibince dul ve yetim maaþýna müst ehak ailesi efradýna müsacatan taksim edilmek üzere bir senelik tahs isatlarý tazminat olarak verilir./ Yirmi beþ yaþýný bitiren ve geçimi baba sý tarafýndan temin edilen kýzlar dahi bu tazminattan müstehakký mira s diðer evlatlar gibi hissedar olurlar.”39

minde deðiþtirilmiþtir. Böylece, ölen milletvekilinin mirasçýlarýna verilecek öden ek miktarý, senelik ödeneðin yarýsýndan tümüne çýkarýlmakta ve bunun nasý l paylaþtýrýlacaðý ayrýntýlý olarak belirlenmektedir. 937 yýlýnda çýkarýlan 15 Þubat 1937 tarih ve 3135 sayýlý Kanunla, harc ýrah miktarlarý arttýrýlmakta ve bunun kesintiye tabi olmamasý öngö rülmektedir. Söz konusu, “Büyük Millet Meclisi Azasýnýn Tahsisat ve Harcýrahlarý Hakk ýndaki 1613 Sayýlý Kanunun Bazý Hükümlerinin Deðiþtirilmesi Hakkýnda Kanu n”a göre, ük Millet Meclisi Azasýna devir ve aile harcýrahý da dahil olmak üzer e, gerek alalede ve gerek fevkalade içtimalar münasebetiyle gelme ve g itme harcýrahý olarak her içtima senesi için bir Teþrinisanide maktuan ve b ir güna tevfikata tabi olmamak þartý ile biner lira verilir.(m.1)/ 1613 sayý lý Kanunun üçüncü maddesinin birinci fýkrasý mülgadýr.(m.2)”40

urumda, milletvekillerine, þarta baðlý olarak ödenen harcýrahlar, þartsýz hale getirilerek herkese ödenmeye baþlanacaktýr. Artýk ele geçen aylýk toplam altý n miktarý, 1937 yýlý için 4.200+1.000/10.5 X7.2/12=286 gramdýr. (10.9, 1937 yýlýndaki bir adet altýnýn fiyatýdýr.) Milletvekilinin senelik olarak eline geçe n para 875 TL artmýþ olmasýna raðmen, altýn fiyatlarý da arttýðýndan, aylýk ele geçen altýn miktarý, 265 gramdan 286 grama çýkmýþtýr. Diðer bir ifadeyle, altý n fiyatlarý baz alýndýðýnda, milletvekili ödentileri, enflasyon oranýnýn üstünde artm ýþtýr, ancak, artýþýn tümü reel deðildir; enflasyon tarafýndan emilmiþtir. ukarýda sözü edilen harcýrahlar, 18 Haziran 1943 tarih ve 4440 sayýlý Kanu nla %50 oranýnda arttýrýlmýþtýr.41 Buna göre milletvekilinin eline geçen topl am yýllýk ödenti 5.700 TL’ye çýkmýþtýr ki bunun, aylýk olarak, altýn cinsinden karþ 41 Resmi Gazete, Sayý: 5437, Tarih: 23 Haziran 1943. 39 Resmi Gazete, Sayý: 2730, Tarih: 18 Haziran 1934. 40 Resmi Gazete, Sayý: 3540, Tarih: 15 Þubat 1937.

44

• Sayý: 3 • Ekim-Kasým-Aralýk 2006

ýlýðý, 101 gram altýndýr. Ele geçen rakamlardaki artýþa raðmen, altýn cinsinden hesa plamada görülen bu azalma, altýn fiyatlarýnýn %200 gibi bir oranda artm asýndan kaynaklanmaktadýr. Öyle anlaþýlmaktadýr ki, bu yasal düzenleme, II. Dünya Savaþý yýllarýnda enflasyonu hissetmeye baþlayan Cumhuriyet Dönemi ekon omisinin enflasyona bir tepkisidir.42 1 Haziran 1944 tarih ve 4602 sayýlý “Büyük Millet Meclis Azasýnýn tahsisat ve h arcýrahlarý hakkýndaki 1613 sayýlý Kanunun Birinci Maddesini Deðiþtiren 1757 Sayý lý Kanuna Ek Kanun”a43 göre, art 1931 tarih ve 1757 sayýlý Kanunun birinci maddesi gereðince veri len tahsisatýn seneliði ve her ay tediye edilecek miktarý, 1613 sayýlý kanu nun üçüncü maddesiyle tekaüt hesabýnda esas tutulan maaþ dere cesinin aylýk tutarýna göre hesaplanýr.”

ece, milletvekili aylýklarýnýn, bu tarihten itibaren, emeklilik hesabýnda esas tutu lan aylýk tutarýna göre hesaplanacaðý belirtilmiþtir. Ancak, buradaki ince lemelerde, genelleme yapma olanaðýný ortadan kaldýrdýðý için, bu düzenleme göz ardý edilecektir. ukarýdaki yasayla ayný gün çýkarýlan, 21.6.1944 tarihli ve 4603 sayýlý Kanu na göre, 6.1934 tarih ve 2507 sayýlý kanunun birinci maddesi hükmüne göre verilecek ölüm tazminatý bir güna vergi ve resme tabi tutulmaz.”

sayýlý kanun ise, yukarýda sözü edilen, milletvekillerinin ölümleri halinde, mira sçýlarýna verilecek tazminatýn miktarý ve nasýl paylaþtýrýlacaðýna iliþkin hükü mler içermektedir. Dolayýsýyla, bu yasayla, ölüm tazminatýnýn kesintiye tabi tutulmamasý öngörülmektedir. 1 Aralýk 1945 tarih ve 4808 sayýlý yasaya44 göre, milletvekillerine veri lmekte olan yolluklarýn ödeme tarihi deðiþtirilmekte, tutarlara iliþkin bir deði þiklik yapýlmamaktadýr. 2 Aralýk 1947 tarihli ve 5142 sayýlý Kanunla45, milletvekillerinin ödenek mikt arý 1.150 TL'ye çýkarýlmaktadýr. Ayný gün çýkarýlan 5243 sayýlý Kanuna46 göre , 3135 (1.000 TL) ve 4440 (yapýlan %50 zamla, 1.500TL) sayýlý Kanunlarla öngö rülen yolluklar, bir misli (yýllýk 3.000 TL'ye) arttýrýlmaktadýr. Her iki Kanu nun yürürlük tarihi 1 Ocak 1948 olarak saptanmýþtýr. Böylece, 1948 tari 45 46 42 43 44

Tertip Düstur, 3. Tertip, Cilt No: 29, s. 118. Tertip Düstur, 3. Tertip, Cilt No: 29, s. 119. Ayný türden bir düzenleme, tüm memur aylýklarý için yapýlmýþtýr. Resmi Gazete, Sayý: 5739, Tarih: 24 Haziran 1944. Tertip Düstur, 3. Tertip, Cilt No: 27, s. 47.

Meclis Üyelerinin Aylýk ve Diðer Ödenekleri

45

hinden itibaren, milletvekili aylýklarý, 1.150 TL ödenek+ 250 TL yolluk =1.4 00 TL olmaktadýr. u dönemde olarak çýkarýlan bir baþka yasa, 23 Ocak 1953 tarih ve 6027 sayý lý, 1757 sayýlý Kanunun birinci maddesinin ikinci fýkrasýný deðiþtiren Kanu ndur.47 Deðiþikliðe göre, seçim dönemi ortasýnda seçilen milletvekilleri, daha önceden olduðu gibi, Meclise katýldýklarý tarihten itibaren deðil, seçildikleri tari hten itibaren aylýk almaða hak kazanmaktadýrlar. 0 Þubat 1955 tarihli ve 6478 sayýlý Kanuna göre, uslarýn tahsisat miktarý iki bin lira olarak tespit edilmiþtir.”

urumda milletvekili aylýklarý, 2.000+250=2.250 TL olmaktadýr. Bu dönemde çýkarýlan son yasa, 16 Þubat 1959 tarihli ve 7204 sayýlý Kanu ndur.48 Bu Kanunla yukarýda sözü edilen, 6478 sayýlý Kanunun 1. maddesine bir fýkra eklenmektedir. Bu fýkraya göre, ak; iþbu tahsisat miktarý, birinci derecedeki Devlet memurlarýnýn maaþ , tahsisat ve tazminatýna ait kanunlarla tespit olunacak miktara inti bak ettirilir.”

önemde, birinci derece devlet memurunun almakta olduðu aylýk 2.000 TL'd ir. Diðer tazminatlarla birlikte, birinci derece devlet memurlarýnýn aldýðý aylý k tutarý, 3.200 TL’dir. ýllardan sonrasý, artýk, Demokrat Parti Ýktidarýnýn zayýflamaya baþladýðý ve a skeri müdahalenin ayak seslerinin duyulmaða baþladýðý yýllardýr. Milletvekili öden tilerinde yeni düzenleme için 1961 Anayasasýný ve 1962 yýlýný beklemek gere kecektir. Ancak, askeri müdahale döneminde, kurucu meclis üyelerinin özlü k haklarý da “Kurucu Meclis Üyelerinin Özlük Haklarý Hakkýnda Kanun”la49 düze nlenmiþtir. Kanunun birinci maddesine göre, Kurucu Meclisin, Milli Birlik Komi tesine mensup üyeleri, rütbe maaþlarýný ve sair haklarýný almaya devam edec ek; Temsilciler Meclisine mensup üyeleri ise, 7244 sayýlý Kanunun 1. madd esinde gösterilen en yüksek kadro maaþý kadar ödenek alacaklardýr. Ayrýca, 2. m addede, Kurucu Meclis üyelerine, Temsilciler Meclisi üyelerinin aylýk öden eklerinin %60’ý oranýnda yolluk ödenmesi öngörülmektedir. Bu dönemde, 7244 sayýlý Kanun gereðince verilen en yüksek kadro maaþý 2.000. TL’dir. Bunun %60’ ý, 1.200 TL’dir. Dolayýsýyla, ele geçen toplam aylýk tutar, 3.200 TL’dir. Þimdi, bu d önemde milletvekillerine yapýlan ödentileri topluca görmek olanaklýdýr: 47 Resmi Gazete, Sayý: 8323, Tarih: 31 Ocak 1953. 48 Resmi Gazete, Sayý: 10148, Tarih: 28 Þubat 1959 Cuma, s. 1-9. 49 Tertip Düstur, 5. Tertip, Cilt No: 40, s. 763.

46

• Sayý: 3 • Ekim-Kasým-Aralýk 2006 Tablo 9. 1931-1961 Dönemi Milletvekili Aylýklarý. Yýllar

Altýn Fiyatlarý (Reþat; 7.2 gr) TL/Adet

Milletvekili Aylýðý (TL)

Milletvekili Aylýðý (Reþat Altýný) (gram)

1931

9.8

360

265

1932

9.2

360

282

1933

9.3

360

279

1934

9.3

360

279

1935

9.4

360

276

1936

9.7

360

268

1937

10.9

433

286

1938

13.1

433

238

1939

15.1

433

207

1940

21.1

433

147

1941

25.6

433

121

1942

33.8

433

92

1943

33.8

475

101

1944

38.3

475

89

1945

38.8

475

89

1946

30.8

475

111

1947

30.8

475

111

1948

41.1

1.400

245

1949

44.1

1.400

229

1950

39.4

1.400

256

1951

39.7

1.400

254

1952

45.5

1.400

222

1953

49.2

1.400

205

1954

57.2

1.400

176

1955

74.6

2.250

217

1956

98.1

2.250

165

1957

131.2

2.250

123

1958

161.4

2.250

100

1959

148.1

3.200

156

1960

140.2

3.200

164

1961

136.6

3.200

169

Meclis Üyelerinin Aylýk ve Diðer Ödenekleri

47

-1961 dönemi topluca deðerlendirilecek olursa, þu sonuçlar çýkarýlabilir: 931’de çýkarýlan Kanunla, aylýklar 1930’a göre düþürülmüþtür. 937’de, nominal ödeneklerde, harcýrah verilmesiyle birlikte 1.000 TL’lik bir artýþ olmasýna raðmen, baþlangýcý görülen enflasyonun etkisiyle, reel tutarlarda bir azalýþ saptanmaktadýr. ylýk ve harcýrahlarýn reel deðerlerinin giderek düþme eðilimine daha fazl a girmesiyle, 1943’te, harcýrahlarda, %50’lik bir artýþ yapýlmasýna raðmen, reel tutarlarýn düþme eðilimi sürmüþtür. ylýklarda düþme eðilimi nedeniyle, 1948'de yürürlüðe konulan uygulama ile aylýklar %200'den fazla artýrýlmýþ ve yine ayda 200 gram altýnýn üzerine çýký lmýþtýr. 959'da, enflasyonunun hýzlanmasý nedeniyle, aylýklar nominal olarak artý rýlmýþsa da, reel miktarlarda düþüþ olmuþtur.

. Beþi nci Dönem: 1961-1970 -60 dönemindeki uygulamalara duyulan tepki nedeniyle 27 Mayýs 1960 ’ta yapýlan askeri müdahale, sonuçta, yeni bir Anayasanýn yürürlüðe girme-sine yol açmýþtýr. 334 sayýlý ve 9 Temmuz 1961 tarihli bu Anayasa’nýn “Ödenek ve Y olluklar” baþlýklý 82. maddesine göre, kiye Büyük Millet Meclisi Üyelerinin ödenek ve yolluklarý kanu nla düzenlenir. Ödeneðin aylýk tutarý birinci derecedeki Devlet memu runun aylýðýný; yolluk da ödeneðin yarýsýný aþamaz./ Ödenek ve yoll uklarýn en çok üç aylýðý önceden ödenebilir./ Türkiye Büyük Millet Mecl isi Üyelerinin aylýk ve ödeneklerine her ne suretle olursa olsun yapý lacak zam ve ilaveler, ancak bu zam ve ilaveleri takibeden milletvekilleri gene l seçiminden sonra uygulanýr.”50

ldüðü gibi 1961 Anayasasý’nýn bu düzenlemesi, 1924’ teki düzenlemeye, yasa yla düzenlenme ilkesi açýsýndan benzerdir. Ancak yasanýn sýnýrlarý açýsýndan, arad a önemli farklýlýklar bulunmaktadýr. Önceki düzenlemede, yasama organýna, bu k onuda düzenleme yaparken herhangi bir sýnýr getirilmediði halde, 1961 Anay asasý’nda yasama organý sýnýrlandýrýlmýþtýr. 1961 Anayasasýnýn düzenlemesi þöyl e özetlenebilir: illetvekillerine ödenek ve yolluk adý altýnda ödeme yapýlýr. deneðin sýnýrý, birinci derecedeki Devlet memurunun aylýðýdýr. 50 Suna Kili, Þeref Gözübüyük , a.g.e., s. 195.

48

• Sayý: 3 • Ekim-Kasým-Aralýk 2006

olluðun sýnýrý, ödeneðin, diðer bir deyimle, birinci derecedeki Devlet memu runun aylýðýnýn yarýsýdýr. eþin ödeme miktarý, 3 ay ile sýnýrlandýrýlmýþtýr. ir seçim dönemi içinde, aylýk ve ödeneklere yasayla zam ve ilave yapýla-maz. Bu konuda yapýlacak düzenleme bir sonraki seçim döneminde yürürlüðe gire r. Anayasasý’nýn bu hükmü doðrultusunda çýkarýlan, 1 sayýlý ve 22.1.1962 tari hli “Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin ödenek ve yolluklarý hakkýnda Kanu n” Milletvekili aylýk ödeneklerini, 7244 sayýlý Kanun’daki birinci derece devl et memuru aylýðý, yolluklarý da bu miktarýn yarýsý olarak belirlemiþtir. Kanun, öden ek ve yolluklarýn 3 aylýðýnýn, peþin olarak çekle ödeneceðini öngörmüþtür. Ölüm ve genel seçim hallerinde, yapýlan bu peþin ödemenin geri alýnmayacaðý, ayrý ca ölüm halinde, ödeneðin bir yýllýk tutarýnýn, ölüm tazminatý olarak mil-letv ekillerine ödeneceði hüküm altýna alýnmýþtýr.51 Anayasasý’nýn ödenek ve yolluklarla ilgili maddesi, yasama organý tara fýndan 1 sayýlý Kanunla düzenlenmesine raðmen, kýsa bir süre sonra, ayný konu da, hem Anayasaya hem de 1 sayýlý Kanuna aykýrý bir Kanun çýkarýlmýþ ve ayký rý Kanun 3 siyasal parti tarafýndan, iptal davasý yoluyla Anayasa Mahkemesinin önün e getirilmiþtir. Bu davayý ayrý bir baþlýk altýnda incelemek, konunun geni þletilmesi ve anlaþýlmasý bakýmýndan yararlý olacaktýr:

. 1. AYM Kararlarý 1, 2, 352 asa Mahkemesi’nin (AYM) önüne gelen, TBMM üyelerinin ödenek ve y olluklarýyla ilgili ilk dava, bir bütçe yasasý dolayýsýyla olmuþtur. Söz konusu bütç e yasasý, 1965 yýlý bütçe yasasýdýr. Ýptal davasý açan partiler, Cumhuriyet Halk Partisi, Adalet Partisi ve Millet Partisi’dir. Bu 3 dava, art arda açýlmýþ ve AYM, bu üç davadan birini sonuçlandýrdýktan hemen sonra, diðer davalarý ince leyerek, yeniden karar vermeye gerek kalmadýðýný çünkü iptali istenen hükm ün önceki bir davada iptal edildiðini açýklamakla yetinmiþtir. nin, ilk incelediði dava (Esas No: 1965/19, Karar No: 1965/42, Karar Tari hi: 12.7.1965), CHP’nin açmýþ olduðu davadýr. CHP, huriyet Senatosu üyeleri ile Milletvekillerine Anayasa’nýn 82’inci madd esinin belli ettiði sýnýrlarý aþarak, geçmiþ yýllarý da kapsamak üzere, ödem 51 Resmi Gazete, Sayý: 11020, Tarih: 27 Ocak 1962 Cumartesi, s. 1. 52 Resmi Gazete, Sayý: 12218, Tarih: 4 Þubat 1966 Cuma, s. 1-9.

Meclis Üyelerinin Aylýk ve Diðer Ödenekleri

49

e yapýlmasýný saðlamak için ... ödenek eklenmiþ (ve) Cumhuriyet Sena tosu üyeleri ile Millet Meclisi üyelerinin geçen yýllara ait ödenek ve yoll uklarýn da zamlý olarak ödenmesini öngören metinler konulmuþ”

sýný Anayasa’ya aykýrý bularak, söz konusu artýþý saðlayan Bütçe Kanunu hükü mlerinin iptalini istemiþtir. CHP, dava dilekçesinin gerekçesinde, TBMM üyel erinin ödeneklerinin aylýk tutarýnýn birinci derecedeki devlet memurunun aylý ðýný ve ödeneklerinin de bunun yarýsýný geçemeyeceðini; buradaki, aylýk teri minin, maaþ deyiminin Türkçeleþtirilmiþ þeklinden ibaret olduðunu; “aylýk ve ö denek” ibaresinin, Anayasa’da geçen, “ödenek ve yolluk” ibaresine karþýlýk geld iðini belirtmiþtir. 1965 bütçesinde, ödenek ve yolluklara yapýlan ilavelerin, Anay asa’ya aykýrý olduðu; Anayasa’ya göre çýkarýlmýþ bulunan 1 sayýlý Kanunla öden ek ve yolluklara iliþkin düzenlemenin yapýldýðý ve bu düzenlemede deðiþiklik olma ksýzýn Meclis çoðunluðunun aldýðý bir kararla yeni düzenlemeler yapýlmasýnýn usul ve yetki saptýrmasý oluþturacaðý; ödenek ve yolluklara her ne suretle olursa olsu n yapýlacak zam ve ilavelerin ancak Milletvekili genel seçimlerinden sonra uygu lanabileceði ilkesinden hareketle, geçmiþe ve mevcut döneme iliþkin zam ve i lave yapmanýn bu kurala aykýrý olacaðý; yasama organýnýn yasa hükümlerini yoru m yoluyla deðiþtirme yetkisi olmadýðý dilekçede vurgulanan diðer noktalardýr. davanýn esasýna iliþkin incelemesinde öncelikle “maaþ ve aylýk” kavr amlarýný tanýmlayarak netleþtirmeye çalýþmýþtýr. AYM, doktrinde, maaþ ve aylý k sözcüklerinin farklý biçimlerde tanýmlandýðýný, bu nedenle de, bu taný mlamalardan herhangi birini esas almanýn yanlýþ olacaðýný; yasalarda da bu sözc üklerin açýk tanýmlarýna rastlanmadýðýný belirttikten sonra, kavram netl eþtirmesinin yöntemini belirlemiþtir. Belirlenen yönteme göre, let memurlarýnýn aylýklarý hakkýnda doðrudan doðruya veya dolayýsýyla hükü mler koymuþ bulunan çeþitli kanunlarýn kabul ettiði esaslarý incelemek sure tiyle devlet memurlarý aylýðýnýn niteliði”

rlenecektir. AYM, aylýk veya maaþ miktarlarýnýn baþka ülkelerde, yýllýk olarak hesa plandýðýný, ancak, ülkemizde memur maaþlarýnýn miktarýnýn, geleneksel olar ak, bir aylýk süreye göre belirlendiðini; maaþ ödemesinin bir aylýk sürede yapý lmasýndan dolayý, hukuki bir terim olan maaþýn, konuþma dilinde aylýk olar ak adlandýrýldýðýný saptamýþtýr. Mahkemeye göre, dilimizin Türkçeleþtirilmesi çaba sý içinde, aylýk terimi, maaþ terimi yerine kullanýlmaða baþlanmýþtýr. Ýnceleme sonu cunda, bu kavramlarýn birbirleri yerine ayný anlama gelecek þekilde ayný yasa metni içinde kullanýldýðý görülmüþtür. AYM, maaþ ve aylýðý ayný þey olduðunu beli rledikten sonra tanýmlama yapmýþtýr: ekim söz konusu kanunlar ve bunlarda zaman zaman yapýlan deði þiklikler incelendiðinde, Devlet memurlarýna bir aylýk hizmetleri karþ

50

• Sayý: 3 • Ekim-Kasým-Aralýk 2006 ýlýðýnda yapýlan ödemeye, eski terimlerin kullanýldýðý devrelerde (Maa þ), öz Türkçe’ye yönelen devrelerde de (Aylýk) adýnýn verilmekte oldu ðu ve hatta ayný kanunda ayný kavramýn hem (Maaþ) hem de (Aylýk) teri mleriyle ifade edildiði görülmektedir.”

sonuçta, maaþ ve aylýðý ayný þey demek olduðunu, ancak, artýk aylýk teri minin kullanýlmakta olduðunu ve aylýðýn, devlet memurlarýna hizmetleri karþ ýlýðýnda kadroya dayanarak ödenen para olduðunu saptamýþtýr. umun bunca açýk olmasýna raðmen, çeþitli kanunlarla bir kýsým kamu hizm etlilerine, görevlerinin gereði olmak üzere, ödenmekte olan hakim öden eði, temsil ödeneði, tazminat, tahsisat ve benzeri istihkaklarýn memur aylý ðý ifadesine dahil bulunup bulunmadýðý konusunda tereddüde düþü ldüðü”nün

ldüðünü belirtmektedir. Mahkemeye göre, bu gibi ödemeler, sadece belli hizm etleri görenlere verilmektedir ve özel nitelikteki gerekçe ve esaslara daya nmaktadýr. Dolayýsýyla bunlarýn maaþ veya aylýk içinde sayýlmalarýnýn olan aðý yoktur. Zaten, ilgili kanunlarda, bu ödemelerle ilgili özel hükümlere yer veri lmesi ve özel adlarla adlandýrýlmalarýndan da bu sonucu çýkarmak olasýdýr. Mahk eme Anayasa’nýn 117’inci maddesine gönderi yaparak, bu tür özel ödem elerin, aylýk kapsamadýðýna girmediði sonucunu desteklemektedir. 117. madd eye göre, urlarýn nitelikleri, atanmalarý, ödev ve yetkileri, haklarý ve yükümleri, aylý k ve ödenekleri ve diðer özlük iþleri kanunla düzenlenir.”

eme, burada geçen “aylýk ve ödenek” ibaresinin, aylýk ve ödeneðin ayrý þeyl er olduðunun ortaya konmasýný saðladýðýný belirtmektedir. Dolayýsýyla, Anay asanýn Milletvekili ödenek ve yolluklarýyla ilgili 82. maddesinde geçen, “bir inci derecedeki devlet memurunun aylýðý”, ibaresinin diðer ödenekleri kaps amayacaðý, sadece, “aylýk”a denk düþtüðü açýklýða kavuþmaktadýr. Bu baðl amda, AYM’nin üzerinde durduðu bir baþka konuya deðinmekte yarar vardýr. Mahk eme, Anayasa’nýn 82. maddesinde geçen “ödenek ve yolluk” ibaresinden sonr a, son fýkrasýnda, “aylýk ve ödenek”, ibaresini kullanmaktadýr. Bu ifadenin, yapý lan bir yorumuna göre, son fýkrada, “aylýk ve ödenek” denmiþ olmasý, 117. madd enin paralelidir. Diðer bir deyimle, Devlet memurlarýnýn aylýk dýþýnda aldý ðý diðer ödenekler, milletvekillerine de ödenmelidir. Bu durumda, mill etvekillerine yapýlan ödemeler, 82. maddenin birinci fýkrasýna aykýrý olarak 3 öð eye çýkmaktadýr: aylýk, ödenek ve yolluk. Mahkeme, ihtisas komisyonlarý ve t emsilciler meclisi tutanaklarýný inceleyerek, böyle bir sonuca ulaþýlamayacaðýný beli rtmektedir. Buradaki “aylýk ve ödenek” ibaresindeki “aylýk”, ödeneðin karþ ýlýðý; “ödenek” ise “yolluðun” karþýlýðýdýr.

Meclis Üyelerinin Aylýk ve Diðer Ödenekleri

51

bu incelemesinden sonra, sonuçta, 1965 yýlý Bütçe Kanunu’na ekle nen ve geçmiþ yýllarý da kapsayan ödenek tutarýný, Anayasa’ya aykýrý bularak ipta l etmiþtir. Ýptal edilen bu tutar, birinci derecedeki devlet memurlarýnýn bazý larýna, özellikleri dolayýsýyla, aylýklarý dýþýnda ödenmekte olan aylýk 800 TL. mikt arýndaki tazminattýr (Toplam, 40.813.000). AYM, bu kararýnda, Bütçe Kanu nu’nun bu hükmünü iptal etmekle kalmamýþ, bunun dýþýnda bir de Anay asaya aykýrýlýk tespit etmiþtir. Ayrýca, bu kararý alan organýn, fonksiyon gasp ý yaptýðýný da belirlemiþtir. Ancak AYM’nin bu kararýnýn eksik olduðu da söyl enebilir. Þimdi bu kararýn sonuçlarý, kýsaca deðerlendirilecektir: 961 Anayasasý’nýn yürülüðe girdiði dönemde, birinci derecedeki devlet memu runun aylýðý 2.000 TL’dir. 1 sayýlý ödenek ve yolluklara iliþkin kanun çýka-rýld ýktan 4 gün sonra çýkarýlan 25 Ocak 1962 tarih ve 5 sayýlý Kanunla53, devlet memu rlarýnýn aylýklarýna % 35 tutarýnda zam yapýlmýþtýr. Oysa ki Anayasa’nýn 82. maddesinin son fýkrasýna göre, kiye Büyük Millet Meclisi Üyelerinin aylýk ve ödeneklerine her ne sure tle olursa olsun yapýlacak zam ve ilaveler, ancak bu zam ve ilaveleri taki beden milletvekilleri genel seçiminden sonra uygulanýr.”

yýsýyla, bu zam, dolaylý da olsa, takibeden genel seçimlerden sonra uygula-nabi lir durumdadýr. Üstüne üstlük, milletvekili aylýk ve ödenekleri, zaten, ancak dola ylý olarak artýrýlabilir. Çünkü, bu ödemeler, memur aylýklarýna endekslenmiþtir. AYM, kararýnda, bu hükme deðinmesine raðmen, bu noktayla ilgili bir sonuca ulaþ mamýþtýr. Gerçi Mahkeme, kendisine yapýlan istemle sýnýrlýdýr. Ancak, bu sonu cu saptayarak bu konuda bir karar vermemesi de olanaklýdýr. ahkeme, milletvekili aylýklarýnýn kapsamýnýn, devlet memurlarý aylýðý ile sýnýrlý olduðunu ve aylýða, sadece, kadro karþýlýðý yapýlan ödemelerin girdiðini sapt adýktan sonra, baþvurudaki istemle sýnýrlý kalmayarak, baþka bir konuyu ince lemiþtir. Bu konu þudur: 30 Mayýs 1963 tarih ve 242 sayýlý Kanun54 gereðince, biri nci derece memuriyetlerde bulunup da bu derecede terfi süresini doldurarak terf iye hak kazananlara ayda 100 TL, ikinci defa terfi hakkýný kazananlara 200 TL v e üçüncü defa terfiye hak kazananlara 300 TL aylýk tazminat verilmektedir. Bu ö demeler, belli devlet memurlarýna verilen, tazminat adý altýndaki özel ödem elerdir ve aylýk kapsamýna girmemektedir. Oysaki, Milletvekili aylýklarýnýn hesa planmasýnda, bu ödemeler de kapsama dahil edilmiþtir. AYM, bu uygulamanýn Anay asa’ya aykýrý olduðunu saptamýþ, ancak, istemle baðlý kalmak gerekliliðinden dola yý, bu uygulamanýn dayandýðý Bütçe Kanunu hükmünü iptal etmemiþtir. 53 Mali Kanunlar, Cilt: 18, Maliye ve Gümrük Bakanlýðý yayýný, Ankara, 1986, s. 1. 54 Mali Kanunlar, Cilt: 18, Maliye ve Gümrük Bakanlýðý yayýný, Ankara, 1986, s. 239.

52

• Sayý: 3 • Ekim-Kasým-Aralýk 2006

YM, bir senatörün, aylýk 800 TL tazminatýn kendisine eksik ödendiði ve g eçmiþ yýllarý da kapsamak üzere, eksik ödemenin telafi edilmesi konusunda Dile kçe Karma Komisyonuna baþvurmasýný, yargý yetkisinin yetkisiz bir organ tara fýndan kullanýlmasý (fonksiyon gaspý) olarak deðerlendirmiþtir. Dilekçe Karm a Komisyonu tarafýndan verilen karar doðrultusunda, Meclisin, bütçeye öden ek koymasýný da hukuka aykýrý bulmuþtur. YM, sonuçta, yukarýda da deðinildiði gibi, birinci derecedeki devlet memu rlarýna, ayda 800 TL olarak verilen tazminatýn, aylýk kapsamýna girmediðini; bu n edenle de, Bütçe Kanunu’na konulan bu tazminat için eklenen ek ödeneðin, Anay asaya aykýrý olduðuna karar vermiþ ve ilgili yasa kuralýný iptal etmiþtir. ayný konuda Adalet Partisi (Esas No:1965/20, Karar No:1965/43, Kara r Tarihi: 12/1/1965) ve Millet Partisi (Esas No:1965/21, Karar No:1965/44, Kara r Tarihi: 12/7/1965) tarafýndan açýlan iptal davalarýný, konu kalmadýðýndan dola yý, yeniden karar vermeye yer olmadýðýna oybirliði ile karar vermiþtir. nin bu kararýnýn açýklandýðý sýralarda, 657 sayýlý ve 14 Temmuz 1965 tari hli Devlet Memurlarý Kanunu’nun hazýrlýk aþamalarý tamamlanmak üzeredir. Mahk eme, kararýný açýkladýktan 2 gün sonra, söz konusu Kanun yürürlüðe girm iþtir. Konumuz açýsýndan da hükümler içeren bu Kanun’un ilgili maddelerinin açýk lanmasý gerekmektedir. Ancak, bu Kanun’un TBMM üyeleri açýsýndan yürü rlük tarihi konusunda bir AYM kararý vardýr. Konunun daha iyi anlaþýlmasý baký mýndan, önce bu karar açýklanacak ve sonra da, 1962-1971 döneminde Mill etvekili (ve senatör) aylýklarý topluca incelenecektir.

. 2. AYM Kararý55 iye Ýþçi Partisi (TÝP) tarafýndan açýlan bu iptal davasý (Esas No: 1970 /49, Karar No: 1971/11, Karar Tarihi:28/1/1971), Anayasanýn 82. maddesinin son fýkrasý olan, kiye Büyük Millet Meclisi Üyelerinin aylýk ve ödeneklerine her ne sure tle olursa olsun yapýlacak zam ve ilaveler, ancak bu zam ve ilaveleri taki beden milletvekilleri genel seçiminden sonra uygulanýr.”

üne dayanmaktadýr. TÝP’in gerekçesinin anlaþýlabilmesi için, önce, TBMM üyel erinin ödenek ve yolluklarýyla ilgili olarak yapýlan yasal deðiþikliðe deðinmek gere kecektir. 55 Resmi Gazete, Sayý: 13826 Tarih: 4 Mayýs 1971, s. 8-15.

Meclis Üyelerinin Aylýk ve Diðer Ödenekleri

53

asanýn 82. maddesine dayalý olarak çýkarýlan 1 sayýlý Kanun, yukarýda da d eðinildiði gibi, 657 sayýlý Devlet Memurlarý Kanunu tarafýndan deðiþtirilmiþti. 657 sayýlý Kanunu’nun 236. maddesi, 1 sayýlý Kanun’un 1. maddesini þöyle deði þtirmiþti: kiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin ödeneklerinin aylýk tutarý, Devl et Memurlarý Kanunu ile tespit olunan en yüksek göstergenin tuta rýdýr./ Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin yolluklarýnýn aylýk tuta rý, yukarýdaki fýkraya göre tespit edilen ödeneklerin aylýk tutarýnýn yarý sýna eþittir. Bu yolluklar hiçbir surette haczolunamaz./ Yukarýdaki fýkr alarda yazýlý ödenek ve yolluklarýn tediyeye esas olan tutarlarý her bütç e yýlý, Devlet Memurlarý Kanununun 154’üncü maddesinde yazýlý kats ayýnýn uygulanmasý suretiyle hesabolunur.”

üzenlemeyle, milletvekili ödenek ve yolluklarý, kesin bir biçimde, biri nci derece devlet memuru aylýðýna baðlanýyor ve özel nitelikteki ödemeler açýk ça kapsam dýþýna çýkarýlýyordu. Ancak, Bakanlar Kurulunun her yýl beli rleyeceði katsayý artýþý oranýnda, milletvekili maaþlarýnda da artýþ olmasý otom atik olarak saðlanýyordu. Söz konusu 154. maddenin son fýkrasýnda “Katsayý deði þimi, aylýklarda artýþ veya eksiliþ sayýlmaz” denilerek, Anayasanýn 82. maddesiyle uyum saðlanmaya çalýþýlýyordu.56 et Memurlarý Kanunu’nun, milletvekili ödenek ve yolluklarýyla ilgili bu h ükmü, 1970 yýlýna gelinceye kadar uygulanamadýðýndan, katsayýyla saðlanacak artý þýn zam sayýlýp sayýlmayacaðý konusu gündeme gelmemiþ ve sorun doðmamýþtýr. Diðe r bir deyimle, Milletvekilleri, 1970 yýlýna kadar, eski düzenlemelere göre öden ek ve yolluklarýný almaya devam etmiþlerdir. Söz konusu maddenin yürürlüðe girm emiþ olmasýnýn nedeni ise þudur: 657 sayýlý Devlet Memurlarý Kanununun yürü rlüðe iliþkin 238. maddesi, farklý yürürlük tarihleri öngörmekteydi. Milletvekili öden ek ve yolluklarýna iliþkin 236. madde, Kanunun yayýmý tarihinde yürürlüðe gire cek olmasýna raðmen, ayný Kanun’un geçici 24. maddesine göre, Kanunun 238’inci maddesinin 4’üncü fýkrasýnda sözü edilen maddeler yürü rlüðe girinceye kadar Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin ödenek ve y olluklarý hakkýnda eski hükümlerin uygulanmasýna devam olunur.”

ekte ve bu maddede geçen dördüncü fýkraya göre ise, unun diðer maddeleri, Kanunun yürürlüðe girdiði tarihi izleyen mali yýlb aþýndan itibaren yürürlüðe girer.”

esi bulunmaktaydý. Ancak, 1966, 1967 ve 1968 tarihli Bütçe Kanunlarýnda, yýl içinde Genel Kadro Kanunu yürürlüðe girinceye kadar, söz konusu dördüncü fýkr anýn hükümlerinin uygulanmayacaðýna iliþkin özel hükümler bulunduðundan, 236. 56 Mali Kanunlar, Cilt: 19, Maliye ve Gümrük Bakanlýðý yayýný, Ankara, 1986, s. 327-379.

54

• Sayý: 3 • Ekim-Kasým-Aralýk 2006

madde yürürlüðe giremedi ve eski uygulama devam etti. 1969 yýlýnda ise, yürü rlük sorununa kesin bir çözüm bulundu: Çýkarýlan 1127 sayýlý ve 25.02 1969 tarihli Kanunla57, söz konusu dördüncü fýkranýn, Genel Kadro Kanunu çýka rýlýncaya kadar uygulanmayacaðý hükmü yasalaþtýrýldý. Böylece, bu sorun Gene l Kadro Kanununun çýkarýlmasýna kadar ertelenmiþ oldu. onuda sorun, 236. maddenin yürürlüðe girmesini saðlayan 31/7/1970 tari h ve 1327 sayýlý “657 Sayýlý Devlet Memurlarý Kanununun Bazý Maddelerinin Deði þtirilmesi ve bu Kanuna Bazý Maddeler Eklenmesine Ve Bu Kanunun Kapsamý Dýþý nda Kalan Kamu Personelinin Aylýk ve Ücretlerine Dair Kanun”un yürürlüðe girm esinden sonra doðdu. TÝP’in iptalini istediði hüküm, bu Kanun’un 93. madd esinin (c) bendi hükmüdür. Bu hükme göre, el Bütçeye dahil olup da, Genel Kadro Kanunu ile iliþkisi bulu nmayan kurumlarda 657 sayýlý Devlet Memurlarý Kanunu gereðince yapý lacak her türlü ödemelerle ilgili hükümleri, 1/3/1970 tarihinden itib aren geçerli olmak üzere bu Kanunun yayýmý tarihinde yürürlüðe gire r.”58

gerekçesinde, bu hükümle, milletvekili aylýklarýnda, genel seçim olmadan artý þ yapýldýðýný ve bunun, Anayasa’nýn 82. maddesinin son fýkrasýna aykýrý oldu ðunu belirtmiþtir. yaptýðý inceleme sonucunda, TBMM üyelerinin ödenek ve yollukla-rýnd a doðrudan veya dolaylý bir artýþ yaratmanýn, Anayasanýn 82. maddesine ayký rýlýk oluþturacaðýný ve buradaki düzenlemenin çok açýk biçimde TBMM üyel erinin ödenek ve yolluklarýnda artýþ yarattýðýný, bu nedenle de iptal edilmesi gere ktiðini belirtmiþtir. Çünkü Genel bütçeye dahil bulunup da, Genel Kadro Kanu nu ile iliþkisi bulunmayan tek kurum TBMM’dir. Sonuçta TBMM üyelerine 1965 yýlýnda öngörülen ancak henüz uygulanmayan artýþ hükümleri uygulanmaya baþl anmaktadýr. Mahkemeye göre, böyle bir artýþýn saðlanmasýnýn tek yolu, genel seçi min yapýlmasýdýr. da, 1965 yýlýnda yürürlüðe giren bir yasa kuralýnýn, 1970 yýlýnda nasýl ipta l edilebildiði sorusu sorulabilir. Mahkemenin buna verdiði yanýt þudur: Yasa 1965 yýlýnda çýkmýþtýr ancak, ilgili kurallar yürürlüðe girmemiþtir. Yasa kuralýnýn yürü rlüðe giriþ tarihi, 1970 yýlýdýr. Dolayýsýyla iptal edilen yasa, 1970 yýlýnda, geçm iþ aylarý da kapsayarak, uygulanmaya baþlanacak olan yasadýr. Diðer bir deyi mle, 31.7.1970 yýlýnda yürürlüðe giren yasa, 1.3.1970 tarihinden itibaren sonu çlarýný doðurmaya baþlayacaktýr. Dolayýsýyla, bu artýþý saðlayan yasa kuralý, AYM tarafýndan iptal edilmiþtir. 57 Mali Kanunlar, Cilt: 20, Maliye ve Gümrük Bakanlýðý yayýný, Ankara, 1987, s. 68. 58 Mali Kanunlar, Cilt: 20, Maliye ve Gümrük Bakanlýðý yayýný, Ankara, 1987, s. 490.

55

Meclis Üyelerinin Aylýk ve Diðer Ödenekleri

4.5.3. AYM Kararlarýndan Sonra Aylýk ve Yolluklar Yukarýda incelenen AYM kararlarýnda, TBMM üyelerinin eline geçen aylýk miktarý ortaya çýkmaktadýr. Buna göre bir Milletvekilinin eline geçen toplam ödenti miktarý: 1. Birinci derece devlet memurunun aldýðý aylýk: 2.000 TL 2. 5 sayýlý ve 25 Ocak 1962 tarihli Kanun gereðince yapýlan %35 tutarýndaki zam= 700 TL 3. 21 Haziran1944 tarih ve 4598 Kanun ile (200 TL) 30 Mayýs 1963 tarih ve 242 sayýlý Kanun gereðince, en kýdemli birinci derece devlet memurunun aldýðý aylýk tazminat tutarý= 300 TL 4. Yukarýdaki ödemelerin yarýsý tutarýndaki yolluk= 1.500 TL =4500 TL Her ne kadar, 1965 yýlýnda çýkarýlan 657 sayýlý Kanunla, TBMM üyelerinin ödenek ve yolluklarý yeniden düzenlenmiþse de, (4) numaralý AYM kararý incelenirken açýklandýðý gibi, bu düzenleme 1970 yýlýna kadar yürürlüðe girememiþ ve yürürlüðe girdiði 1970 yýlýnda da, henüz genel seçim yapýlmadýðý gerekçesiyle iptal edilmiþtir.1961-1970 döneminde, milletvekillerinin eline geçen net ödenek (vergiden sonra) ve yolluk tutarlarý, göstergelerde meydana gelen deðiþiklikler de dikkate alýnarak, toplu olarak deðerlendirildiðinde þu tabloyla karþýlaþýlýr.

Tablo 10. 1962-1970 Dönemi Milletvekili ve Aylýk Ödenekleri. Yýllar

Altýn Fiyatlarý (Reþat; 7.2 gr) TL/Adet

Milletvekili Aylýðý (TL)

Milletvekili Aylýðý (Reþat Altýný)

1962

136.8

2.945

155

1963

138.7

3.578

188

1964

141.1

3.578

182

1965

149.0

3.578

173

1966

157.1

3.644

167

1967

171.7

4.137

173

1968

185.4

4.137

161

1969

203.4

4.137

146

1970

208.8

7.540

260

56

• Sayý: 3 • Ekim-Kasým-Aralýk 2006

4.6. Altýncý Dönem: 1971-1975 1961 Anayasasý’nýn kimi çevrelerce aþýrý özgürlükçü bulunmasý ve sistemin krizlerinin bu Anayasa’dan kaynaklandýðýnýn ileri sürülmesi nedeniyle, 12 Mart 1971’de bir askeri müdahale dönemi yaþanmýþtýr. Bu dönemde, Anayasanýn bazý maddelerinde çeþitli kýsýtlamalar ve deðiþiklikler yapýlmýþtýr. Bu deðiþikliklerden biri konumuz bakýmýndan önemlidir. Bu deðiþiklik, TBMM üyelerinin ödenek ve yolluklarýný düzenleyen maddenin deðiþtirilmesidir. 30.6.1971 tarihinde 1421 sayýlý Yasayla yapýlan bu deðiþiklikle, “Ödenek ve Yolluklar” baþlýklý 82. madde þöyle deðiþtirilmiþtir: “Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin ödenek ve yolluklarý kanunla düzenlenir. Ödeneðin aylýk tutarý en yüksek devlet memurunun almakta olduðu miktarý, yolluk da ödeneðin yarýsýný aþamaz./Ödenek ve yolluklarýn en çok üç aylýðý ödenebilir.”

Bu deðiþiklikte, hemen göze çarpan iki noktayý saptamak olanaklýdýr: 1. Birinci derecede devlet memurunun aylýðý, üst sýnýr olmaktan çýkarýlmýþ, yerine, en yüksek devlet memurunun almakta olduðu miktar yeni üst sýnýr olarak belirlenmiþtir. Bunun anlamý þudur: birinci derecede devlet memurundan daha fazla ödenti yapýlan kiþi, yeni üst sýnýrý belirleyecektir ve üst sýnýrýn kapsamý, sadece bu kiþinin aylýðý deðil, almakta olduðu miktardýr. Diðer bir deyimle, en yüksek devlet memuruna aylýk dýþýnda yapýlan diðer ödemeler de kapsama girmektedir. 2. Yapýlacak zam ve ilavelerin, ancak, genel seçimlerden sonra uygulanabileceðine iliþkin hüküm tamamen madde metninden çýkarýlmakta ve zam ve ilavelerin ayný dönem içinde uygulanmasýna olanak tanýnmaktadýr. Dikkat edileceði gibi, bu deðiþikliklerin ikisi de, daha önceden AYM kararlarýna dayanak oluþturan ve o dönemde çýkarýlan yasalarýn iptaline neden olan kurallardýr. 1421 sayýlý Anayasa deðiþikliðine iliþkin Yasanýn, vurgulanmaya deðer bir baþka yönü de, yürürlük tarihidir. Yasanýn 3. maddesine göre, “Ýþbu kanunun ... 2. maddesi 1/3/1970 tarihinden itibaren yayýmlandýðý tarihte yürürlüðe girer.”

Dolayýsýyla 28.1.1971 tarihli AYM kararý, Anayasanýn deðiþtirilen hükmünün, geçmiþe yürütülmesiyle etkisiz hale getirilmiþ olmaktadýr. Bu durumda, 1.3.1970 tarihinden itibaren, TBMM üyeleri, aylýklarýný, Devlet Memurlarý Yasasý ile tespit edilen en yüksek göstergenin, katsayýyla çarpýlmasý sonucu elde edilen rakam üzerinden alacaklardýr. Bu dönemde, en yüksek gösterge, 1,000 ve katsayý,

57

Meclis Üyelerinin Aylýk ve Diðer Ödenekleri

7 olduðundan, bir milletvekilinin ödeneði 7.000 TL ve yolluðu da 3.500 TL olmuþtur. Katsayý 1971-73 döneminde 7, 1974’te 8, 1975’te 9 olarak belirlenmiþtir. Gösterge puanlarýnda yapýlan deðiþiklikler de dikkate alýndýðýnda, yasama organý üyelerinin ödenek ve yolluk tutarlarý yýllar itibarýyla deðiþmiþtir. Bu sonuçlarý topluca özetlemek gerekirse, net tutarlar olarak þöyle bir tablo elde edilir: Tablo 11. 1971-1975 Dönemi Milletvekili Aylýklarý. Yýllar

Altýn Fiyatlarý (Reþat; 7.2 gr) TL/Adet

Milletvekili Aylýðý (TL)

Milletvekili Aylýðý (Reþat Altýný)

1971

312

9.169

212

1972

373.8

9.169

177

1973

470.8

9.169

140

1974

894.5

10.576

85

1975

852.8

17.047

144

Bu tabloya bakýldýðýnda, 1970’li yýllarda, milletvekili aylýklarýnýn artýþ eðiliminin sürmekte olduðu görülmektedir. Ancak nominal deðerlerde görülen yüksek oranlý artýþlar, kendisini iyice hissettirmeye baþlayan enflasyonun etkisiyle, çok yüksek oranlarda olamamaktadýr. Bu dönemde uygulanmakta olan katsayý uygulamasýnýn, zaten, görülmeye baþlayan yüksek enflasyon dolayýsýyla uygulanmaya baþlandýðý düþünülecek olursa, söylenenlerin anlamý daha iyi anlaþýlabilir.

4.7. Yedinci Dönem: 1976-1982 1971 Anayasa deðiþikliði ile getirilen yeni düzenleme, 1970 yýlýný da etkileyecek biçimde sonuçlarýný doðurmuþtur; ancak, hala, 1965 yýlýnda çýkarýlan 657 sayýlý Yasanýn 236. maddesi uygulanmaktadýr. 1971’de yapýlan deðiþikliðe uygun yasal düzenleme için, 1975 yýlýný beklemek gerekecektir. 1975 yýlýnda çýkarýlan, 5.6.1975 tarih ve 1905 sayýlý “22 Ocak 1962 Tarih ve 1 Sayýlý Yasanýn Deðiþik 1. Maddesinin Deðiþtirilmesine Ait Yasa” 657 sayýlý Yasanýn 236. maddesinin düzenlemesini þöyle deðiþtiriyordu: “T.B.M. Meclisi üyelerinin ödeneklerinin saptanmasýna dair Anayasa’nýn 82. maddesindeki miktar; Devlet Memurlarý Yasasý ile gösterilen en yüksek gösterge ile bu yasaya dayanýlarak çýkarýlan kararnameler gereði yapýlan ödemeler ve diðer yasalarla aylýklara eklenen ödemelerin tutarýdýr./T.B.M. Meclisi üyeleri yolluklarýnýn aylýk tutarý

58

• Sayý: 3 • Ekim-Kasým-Aralýk 2006 yukarýdaki fýkraya göre tespit olunan ödeneklerin aylýk tutarýnýn yarýsýna eþittir. Bu yolluklar hiçbir surette haczolunamaz./ Yukarýdaki fýkralarda yazýlý ödenek ve yolluklarýn tediyeye esas olan tutarlarý, her bütçe yýlý Devlet Memurlarý Yasasý’nýn 154. maddesinde yazýlý katsayý ile kararnamelerde belirtilen ölçülerin deðiþmesindeki esaslarýn uygulanmasý suretiyle hesabolunur./Yasa ve kararnameler için belirtilen yürürlük tarihleri yukarýdaki fýkralar gereði yapýlacak ödemeler için de geçerlidir.”59

Böylece, milletvekili aylýklarýnýn miktarý, en yüksek devlet memurunun aylýðýna endekslenmekte, ancak, bu aylýðýn kapsamýnýn içine, en yüksek devlet memurunun aldýðý tüm ödemeler alýnmaktadýr. Ancak, bu düzenlemenin uygulamasý, 6 Ocak 1977 yýlýnda yapýlmýþsa da, bu uygulama, 25 2.1977 tarih ve 2034 sayýlý Yasayla geçmiþi de kapsamak koþuluyla, sonuçlarýyla birlikte ortadan kaldýrýlmýþtýr. 2034 sayýlý Yasanýn geçici maddesi, bu yasanýn, 1975 yýlýndan itibaren (1905 sayýlý Yasanýn yürürlük tarihinden itibaren) uygulanmasýný saðlamýþtýr. Söz konusu (1975 yýlýndan itibaren uygulanacak olan) Yasanýn 1. maddesine göre, “a — 657 Sayýlý Devlet Memurlarý Kanunu’nun ve onu deðiþtiren kanunlarla belirlenen en yüksek Devlet memurunun, ek gösterge ile birlikte aldýðý aylýk tutar; b — (a) bendine göre bulunacak aylýk tutarýn %50’sini aþmamak üzere 657 sayýlý Kanunla ve ona dayanýlarak çýkarýlan kararnamelerle en yüksek Devlet memuruna yapýlan diðer ödemeler toplamýna eþittir./Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin yolluklarý, yukarýdaki esaslara göre bulunan ödeneðin yarýsýna eþittir. Bu yolluklar hiçbir suretle haczolunamaz.”60

Söz konusu Yasa, 1905 sayýlý Yasaya göre yapýlan fazla ödemenin geri alýnmasýný ve bunun için gerekirse, 6183 sayýlý Amme Alacaklarýnýn Tahsil Usulü Hakkýnda Yasa hükümlerinin uygulanmasýný öngörmektedir. Kýsaca, 1975’ten 1984 yýlýna kadar geçerli olacak olan bu düzenlemeye göre bir milletvekilinin aylýk ödeneði, En yüksek gösterge + ek gösterge X katsayý + En yüksek devlet memurunun aldýðý diðer ödemeler (Ancak bu ödemeler, En yüksek gösterge + ek göstergeXkatsayý’nýn % 50’sini aþamayacaktýr.) Aylýk yolluk ise, yukarýda elde edilecek tutarýn yarýsý olacaktýr. Görüldüðü gibi, bu yeni uygulamanýn hesaplanmasý, bir çok deðiþkenin saptanmasýna baðlýdýr: Gösterge puaný, katsayý, ek gösterge ve en yüksek devlet 59 Mali Kanunlar, Cilt: 21, Maliye ve Gümrük Bakanlýðý yayýný, Ankara, 1988, s. 616-617. 60 Mali Kanunlar, Cilt: 22, Maliye ve Gümrük Bakanlýðý yayýný, Ankara, 1989, s. 82-83.

59

Meclis Üyelerinin Aylýk ve Diðer Ödenekleri

memurunun çeþitli yasalar ve yasa gücünde kararnameler gereðince aldýðý tutarlar v.s. Bu tür bir hesaplama ile uðraþýlmasý, bu çalýþmanýn amacýný aþacaktýr. Bu nedenle bu noktadan itibaren, sadece, konuyla ilgili hukuksal düzenlemeler verilecek, tutarlar ise baþka çalýþmalarýn sonuçlarýndan elde edilmeye çalýþýlacaktýr. Bu yasal düzenlemelerin milletvekili aylýklarýnda meydana getirdiði deðiþiklikler bir tabloda deðerlendirilebilir: Tablo 12. 1976-1982 Yýllarý Arasý Milletvekili Aylýklarý. Yýllar

Altýn Fiyatlarý (Reþat; 7.2 gr) TL/Adet

Milletvekili Aylýðý (TL)

Milletvekili Aylýðý (Reþat Altýný)

1976

1.083

22.169

147

1977

1.556

22.169

103

1978

2.937

25.200

62

1979

5.422

41.409

55

1980

11.448

61.647

39

1981

12.094

ASKERÝ YÖNETÝM

1982

14.548

ASKERÝ YÖNETÝM

1976 yýlýndan itibaren, milletvekili aylýklarýnýn hesaplanmasýnda, en yüksek devlet memuruna verilen tüm ödemeler dahil edilmesine raðmen ve katsayý yükselmesine raðmen, milletvekili reel aylýklarýnda hýzlý bir düþüþün olduðu saptanabilir. Gerçekten de, 1976 yýlýnda 147 gram altýn olan milletvekili aylýðý, 1980’e gelindiðinde 39 gram altýna düþmüþtür.

4.8. Sekizinci Dönem: 1982-1990 Yukarýda da deðinildiði gibi, milletvekili ödenek ve yolluklarýyla ilgili uygulama, 1975 yýlýndan 1984 yýlýna kadar ayný kalmýþtýr. Ancak, 1980 yýlýnda, ülkedeki kargaþa ortamýný gerekçe göstererek iktidara el koyan askeri yönetim yeni bir Anayasa hazýrlamýþtýr. 1982 yýlýnda yürürlüðe giren bu Anayasanýn 86. maddesi TBMM üyelerinin ödenek ve yolluklarýna iliþkindir. Bu maddede, 1961 Anayasasýnýn 1971’de deðiþtirilmiþ 82. madde metni aynen korunmakta ve bu maddeye bir fýkra eklenmektedir. Eklenen yeni fýkraya göre, “Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerine ödenecek ödenek ve yolluklar, kendilerine sosyal güvenlik kuruluþlarý tarafýndan baðlanan emekli aylýðý ve benzeri ödemelerin kesilmesini gerektirmez.”61 61 Suna Kili, Þeref Gözübüyük, a.g.e., s. 280.

60

• Sayý: 3 • Ekim-Kasým-Aralýk 2006

Bu düzenlemeyle, 1971 düzenlemesine ek olarak, milletvekillerinin aldýklarý emekli aylýðý ve benzeri ödemelerin de aylýklarýna eklenmesi saðlanmaktadýr. 1971 deðiþikliði ve 1982 Anayasasý arasýnda, ödenek ve yolluklar açýsýndan, bu farkýn dýþýnda baþka bir fark olmamasýna raðmen, yasa koyucu, 1984 yýlýnda çýkardýðý bir yasayla, 1977’de yapýlan yasal düzenlemenin kapsamýný oldukça geniþletmiþ; hatta, 1975 yýlýnda yapýlan, ancak aþýrýlýðý nedeniyle iþletilmeyen, yasanýn kapsamýný bile aþmýþtýr. 9.10.1984 tarih ve 3053 sayýlý “Türkiye Büyük Millet Meclisi Üyelerinin Ödenek ve Yolluklarý Hakkýnda Kanun”un 1. maddesine göre, “Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin aylýk ödenekleri; 657 sayýlý Devlet Memurlarý Kanunu ile ek ve deðiþikliklerine göre en yüksek Devlet memurunun almakta olduðu aylýk (ek gösterge dahil), sosyal yardýmlar ile zam ve tazminatlarýn toplamýna eþittir./ En yüksek Devlet memuruna ödenen, birinci fýkrada sayýlan ödemelerden gelir vergisine tabi olmayanlar, bu Kanuna göre de gelir vergisine tabi deðildir./ Türkiye Büyük Millet Meclisi Üyelerinin yolluklarý, yukarýdaki esaslara göre bulunan ödeneðin yarýsýna eþittir.Bu yolluklar hiçbir suretle haczolunamaz./ Türkiye Büyük Millet Meclisi Üyeleri yukarýda bahsi geçen Devlet Memurunun almakta olduðu mali ve sosyal haklarýn tümünden yararlanýrlar./ Türkiye Büyük Millet Meclisi Üyelerine ödenecek ödenek ve yolluklar kendilerine sosyal güvenlik kuruluþlarý tarafýndan baðlanan emekli aylýðý ve benzeri ödemelerin kesilmesini gerektirmez.”62

Burada dikkat çekici bir kaç noktayý vurgulamak gerekir: 1. Yasa, milletvekillerinin, en yüksek devlet memurunun yararlandýðý tüm ödemelerden yararlanmasýný ve bunun yarýsý kadar da yolluk almasýný öngörmekte; bu açýdan 1975’te yapýlan yasal düzenlemeyi andýrmaktadýr. 1977’de getirilen düzenlemedeki %50 sýnýrý kaldýrmaktadýr. 2. Yasama organý üyesi, sadece, mali imkanlardan deðil ayný zamanda, en yüksek memurun yararlanmakta olduðu tüm sosyal haklardan da yararlanacaktýr. 3. Yasa koyucu, uygulamada çýkacak aksaklýklardan kaygýlanarak, hem tüm ayrýntýlarýyla ödemelerin öðelerini saymakta, hem de bunu ayrý bir fýkrada deðiþik biçimde yinelemektedir. Nitekim, 1990 yýlýnda yapýlacak olan yeni yasal düzenlemede, bu kaygýdan arýnýlmýþ olmalý ki, öðelerin ayrýntýlý olarak belirlenmesinden vazgeçilmiþtir. 4. En üst derecedeki memurun yararlanmakta olduðu vergi muafiyeti varsa, bundan milletvekillerinin de yararlanmasý öngörülmektedir. 62 Resmi Gazete, Sayý: 18547, Tarih: 16 Ekim 1984.

61

Meclis Üyelerinin Aylýk ve Diðer Ödenekleri

5. Milletvekillerine baðlanmýþ olan emekli aylýðý ve benzeri ödemelerin kesilmeyeceði belirtilmektedir. Bu uygulama, milletvekilinin özel statüsüne baðlý bir sonuçtan kaynaklanmaktadýr. Bu çalýþmada, genel olarak milletvekili aylýðý ile ilgilenildiðinden, bu tür ödemeler kapsam dýþý tutulacaktýr. 1984’teki bu yasadan sonra çýkarýlan yasa, 26.10.1990 tarih ve 3671 sayýlý “Türkiye Büyük Millet Meclisi Üyelerinin Ödenek, Yolluk ve Emekliliklerine Dair Kanun”dur.63 Bu Yasanýn içeriðine bakýldýðýnda þunlarý saptamak olanaklýdýr: 1. 1984’te çýkarýlmýþ olan 3053 sayýlý Yasanýn ödenek ve yolluklara iliþkin içeriði aynen korunmaktadýr. Yapýlan deðiþiklik, 1. maddenin teknik olarak yeniden düzenlenmesi ve gereksiz yinelemelerin metinden çýkarýlmasýdýr. Diðer bir deyimle, ödenek, yolluk ve diðer ödemelerin miktarýnda herhangi bir deðiþiklik öngörülmemektedir. 2. Bu Yasanýn getirdiði asýl deðiþiklik, milletvekili emekliliðinin, ilk defa, ödenek ve yolluklara iliþkin yasayla birlikte düzenlenmesidir. 1984-1995 yýllarý arasýnda, milletvekillerine, yukarýdaki düzenlemeler gereði ödenen miktarlara topluca bakýldýðýnda þu tablo elde edilir: Tablo 13. 1983-2000 Dönemi Milletvekili Aylýklarý.64 Yýllar

Altýn Fiyatlarý (Reþat; 7.2 gr) TL/Adet

Milletvekili Aylýðý (TL)

Milletvekili Aylýðý (Reþat Altýný)

1983

25.051

117.666

34

1984

30.308

180.820

43

1985

38.769

359.870

67

1986

68.390

515.472

54

1987

109.702

769.252

50

1988

155.150

1.331.556

62

1989

191.425

3.209.933

121

1990

253.455

5.981.593

170

1991

356.517

16.671.849

337

1992

560.227

25.867.000

332

63 Resmi Gazete, Sayý: 20679, Tarih: 28 Ekim 1990. 64 1984 yýlýndan itibaren, katsayýnýn yýlda iki defa belirlenmesi; 1993ten itibaren ise katsayýnýn yýlda 3 defa belirlenmesi uygulamasýna geçilmiþtir. Ancak burada her dönem ayrýca verilmeyecek iki ve üç dönemlerin ortalamasý verilecektir. Aksi taktirde, yýllarýn karþýlaþtýrýlmasý oldukça zorlaþacaktýr. Zaten, dönemler itibariyle, milletvekili aylýklarý arttýðýnda, altýn fiyatlarý da artmaktadýr ve altýn fiyatlarýnýn da yýllýk ortalamasý alýnmýþtýr.

62

• Sayý: 3 • Ekim-Kasým-Aralýk 2006 Tablo 13. 1983-2000 Dönemi Milletvekili Aylýklarý (devam).

Yýllar

Altýn Fiyatlarý (Reþat; 7.2 gr) TL/Adet

Milletvekili Aylýðý (TL)

Milletvekili Aylýðý (Reþat Altýný)

1993

988.736

38.533.500

301

1994

2.536.042

57.981.994

165

1995

3.900.000

78.457.500

145

1996

7.464.000

249.476.000

241

1997

12.220.000

598.038.000

352

1998

19.550.000

936.452.000

345

1999

29.000.000

1.648.968.000

409

2000

42.375.000

2.291.463.000

389

1983 yýlýndan sonra, yüksek enflasyon oranlarýna raðmen, milletvekili aylýklarýnda hýzlý bir artýþ görülmektedir. 1991 yýlýna gelindiðinde, milletvekili aylýklarýn 1930’larda görülen kýsa süreli parlak dönemden sonra, bu tarihe kadar ikinci derecedeki en yüksek düzeyine (337 gram altýn) ulaþmýþtýr. Ancak 1994 yýlýnda, bu yükseliþ, enflasyon tarafýndan durdurulmuþtur. 1994 yýlýnda, milletvekilinin aylýðý 165 gram altýna düþmüþtür. 1999 yýlýnda milletvekili aylýðý, yüksek enflasyon oranlarýna raðmen, tüm dönemin en yüksek düzeyine ulaþmýþ (409 gr) ama hemen sonraki yýl düþüþe geçmiþtir. Bu rakamlardan yüksek enflasyon oranlarýnýn, aylýklarda kayýplarý önlemek bakýmýndan yüksek artýþlara neden olduðu, ancak yüksek artýþlarýn bu enflasyon oranlarý karþýsýnda fazlaca tutunamadýðý sonucuna ulaþmak olanaklýdýr.

4.9. Dokuzuncu Dönem: 2001-2006 21. 11. 2001 tarihinde 4720 sayýlý Yasanýn 1. maddesiyle Anayasanýn ödenek ve yolluklarý düzenleyen 86. maddesinde deðiþiklik yapýlmýþtýr. Ancak bu deðiþiklik ödenek ve yolluklarla deðil emeklilikle ilgilidir. Maddede yapýlan deðiþiklikle emekliliðin de yasayla düzenleneceði öngörülmüþ ve TBMM üyeleri ile bunlarýn emeklilerinin Emekli Sandýðý ile ilgilendirilecekleri ve üyelikleri sona erenlerin istekleri halinde Emekli Sandýðý ile ilgilerinin devam edeceði hüküm altýna alýnmýþtýr. Bu dönemde ödenen miktarlara topluca bakýldýðýnda þu tablo elde edilir:

63

Meclis Üyelerinin Aylýk ve Diðer Ödenekleri Tablo 14. 2001-2006 Dönemi Milletvekili Aylýklarý. Yýllar

Altýn Fiyatlarý (Reþat; 7.2 gr) TL/Adet

Milletvekili Aylýðý (TL)

Milletvekili Aylýðý (Reþat Altýný)

2001

87.800.000

3.301.240.000

270

2002

118.400.000

5.652.050.000

343

2003

136.000.000

5.855.440.000

309

2004

141.250.000

7.077.350.000

360

2005

153.750.000

7.664.270.000

358

2006

196.250.000

7.808.400.000

286

5. Deðerlendirme ve Sonuç 1876-2006 arasýndaki 230 yýllýk sürede milletvekillerinin/mebuslarýn ödenek ve yolluklarýný þu tabloda özetlemek olanaklýdýr: Tablo 15. 1876-2006 Dönemi Milletvekili Aylýklarý. Yýllar

Altýn Fiyatý

Mv. Mv. Aylýðý (TL) Aylýðý (TL)

Yýllar

Altýn Fiyatý

1876-1909

1

66

1909-1916

1

1916-1920

Mv. Mv. Aylýðý (TL) Aylýðý (TL)

475

1933

9.3

360

279

75

540

1934

9.3

360

279

1

81

587

1935

9.4

360

276

1920

7.1

103

105

1936

9.7

360

268

1921

7.1

103

105

1937

10.9

433

286

1922

7.1

108

110

1938

13.1

433

238

1923

7.1

208

211

1939

15.1

433

207

1924

8.2

308

270

1940

21.1

433

147

1925

8.1

308

273

1941

25.6

433

121

1926

8.1

308

273

1942

33.8

433

92

1927

8.3

308

267

1943

33.8

475

101

1928

8.3

308

267

1944

38.3

475

89

1929

8.7

308

255

1945

38.8

475

89

1930

9.8

510

375

1946

30.8

475

111

1931

9.8

360

265

1947

30.8

475

111

1932

9.2

360

282

1948

41.1

1.400

245

64

• Sayý: 3 • Ekim-Kasým-Aralýk 2006 Tablo 15. 1876-2006 Dönemi Milletvekili Aylýklarý (devam).

Yýllar

Altýn Fiyatý

Mv. Mv. Aylýðý (TL) Aylýðý (TL)

1949

44.1

1.400

1950

39.4

1951

Yýllar

Altýn Fiyatý

Mv. Mv. Aylýðý (TL) Aylýðý (TL)

229

1978

2.937

25.200

62

1.400

256

1979

5.422

41.409

55

39.7

1.400

254

1980

11.448

61.647

39

1952

45.5

1.400

222

1981

12.094

ASKERÝ

YÖN.

1953

49.2

1.400

205

1982

14.548

ASKERÝ

YÖN.

1954

57.2

1.400

176

1983

25.051

117.666

34

1955

74.6

2.250

217

1984

30.308

180.820

43

1956

98.1

2.250

165

1985

38.769

359.870

67

1957

131.2

2250

123

1986

68.390

515.472

54

1958

161.4

2250

100

1987

109.702

769.252

50

1959

148.1

3200

156

1988

155.150

1.331.556

62

1960

140.2

3200

164

1989

191.425

3.209.933

121

1961

136.6

3200

169

1990

253.455

5.981.593

170

1962

136.8

2.945

155

1991

356.517

16.671.849

337

1963

138.7

3.578

188

1992

560.227

25.867.000

332

1964

141.1

3.578

182

1993

988.736

38.533.500

301

1965

149.0

3.578

173

1994

2.536.042

57.981.994

165

1966

157.1

3.644

167

1995

3.900.000

78.457.500

145

1967

171.7

4.137

173

1996

7.464.000

249.476.000

241

1968

185.4

4.137

161

1997

12.220.000

598.038.000

352

1969

203.4

4.137

146

1998

19.550.000

936.452.000

345

1970

208.8

7.540

260

1999

29.000.000

1.648.968.000

409

1971

312

9.169

212

2000

42.375.000

2.291.463.000

389

1972

373.8

9.169

177

2001

87.800.000

3.301.240.000

270

1973

470.8

9.169

140

2002

118.400.000

5.652.050.000

343

1974

894.5

10.576

85

2003

136.000.000

5.855.440.000

309

1975

852.8

17.047

144

2004

141.250.000

7.077.350.000

360

1976

1.083

22.169

147

2005

153.750.000

7.664.270.000

358

1977

1.556

22.169

103

2006

196.250.000

7.808.400.000

286

Meclis Üyelerinin Aylýk ve Diðer Ödenekleri

65

Osmanlý Devleti döneminde, Meclisi Mebusan üyelerinin aylýklarý, 1876 Anayasasýyla (Kanuni Esasi) düzenlenmiþ; bu düzenleme, 1921 yýlýna kadar 2 defa deðiþikliðe uðratýlmýþtýr. Deðiþikliklerin yönü, sistem içinde, Meclisi Mebusan’ýn önemine paralel olarak, 1909’da pozitif; 1916’da negatif olmuþtur. 1920’de Büyük Millet Meclisi’nin açýlmasýndan sonra, milletvekili aylýklarý için yeni bir dönem baþlamýþ ve aylýklar yasayla düzenlenmeðe baþlanmýþtýr. Bu dönemde, aylýklarla ilgili hükümler içeren 18 sayýlý Nisabý Müzakere Yasasý, 315 ve 421 sayýlý yasalarla 1923 ve 1924 yýllarýnda deðiþikliðe uðratýlmýþ ve her iki deðiþiklikte de, milletvekili aylýklarý arttýrýlmýþtýr. Bu dönemde enflasyon oraný da yüksek olmadýðýndan, aylýklardaki artýþlar, doðrudan net aylýklara yansýmýþtýr. Bu nedenle, bu yýllar, milletvekili aylýklarý açýsýndan parlak yýllardýr ve genel ortalamanýn üstündedir. 1924 Anayasasý, milletvekili aylýklarýnýn düzenlenmesi konusunda, yasama organýný sýnýrsýz biçimde yetkilendirmiþ ancak yasal olarak, 1927 yýlýna kadar herhangi bir düzenleme yapýlmamýþtýr. 1927 yýlýnda çýkarýlan 1006 sayýlý Yasa ise, tutarlara iliþkin bir hüküm içermemiþ, ödemenin biçimi konusunda deðiþiklikler öngörmüþtür. 1930 yýlýnda çýkarýlan 1613 sayýlý Yasayla, milletvekili aylýklarý 1999 yýlýndan önceki en yüksek düzeyine ulaþmýþ, ancak, çok kýsa bir süre sonra, 1931’de çýkarýlan 1757 sayýlý Yasayla, milletvekili aylýklarý bizzat yasama organý tarafýndan düþürülmüþtür. Burada bir noktaya daha dikkat çekmek gerekir. 1999 yýlýnda ulaþýlan en yüksek aylýklar, enflasyon tarafýndan düþürülürken, 1930 yýlýnda ulaþýlan yüksek aylýklar, yeni bir yasayla düþürülmüþtür. 1934 yýlýnda çýkarýlan 2507 sayýlý Yasayla tutarlarda deðiþiklik yapýlmamýþ, ödeme biçimi ile mirasa iliþkin birtakým hükümler içermiþtir. 1937’de, 3135 sayýlý Yasayla milletvekillerine harcýrah verilmesi hüküm altýna alýnmýþtýr. Bu harcýrahlar, 1943 yýlýnda 4440 sayýlý Yasayla %50 oranýnda arttýrýlmýþtýr. Bu yýllar, enflasyonun etkisinin göstermeye baþladýðý ve aylýklarýn reel tutarlarýnýn hýzla düþmeye baþladýðý yýllardýr. Söz konusu deðiþikliklerde, reel aylýklardaki düþüþü önleyememiþtir. Bu dönemde, aylýklarýn tutarýna iliþkin, 1957 ve 1959 tarihlerinde üç deðiþiklik yapýlmýþ, ancak bu artýþlar da enflasyon hýzýný yakalayamamýþtýr. Bu düþüþ, 1961 Anayasa’sýnýn yürürlüðe girmesi sayesinde önlenmiþ ve bu Anayasaya göre çýkarýlan 1 sayýlý yasa, aylýklarýn, genel ortalamanýn üstüne çýkmasýný saðlamýþtýr. 1961 Anayasasý, aylýklarýn belirlenmesini yasaya býrakmýþ, ancak, 1924 Anayasasýndan farklý olarak, üst sýnýrý belirlemiþtir. 1971 Anayasa

66

• Sayý: 3 • Ekim-Kasým-Aralýk 2006

deðiþikliði, bu üst sýnýrý daha da yükseltmiþ, (birinci derecedeki devlet memurunun aylýðýndan, en yüksek devlet memurunun aldýðý toplam tutara) ve aylýklarýn, gösterge ile katsayý çarpýmý sonucunda bulunabilmesine olanak tanýmýþtýr. Ayrýca, aylýklara yapýlacak zam ve ilavelerin ayný seçim dönemi içinde uygulanamayacaðýna iliþkin 1961 uygulamasýný da yürürlükten kaldýrmýþtýr. Ancak, bu otomatik artýþlarda, enflasyonun etkisini giderememiþ ve 1980’lere gelindiðinde aylýklarda, büyük düþüþler görülmüþtür. 1982 Anayasa’sýndan sonra, 1984 yýlýnda çýkarýlan 3053 sayýlý Yasa, aylýklarýn düzelmesi için en kapsamlý düzenlemeyi benimsemiþtir. 1990’da çýkarýlan ve günümüzde de yürürlükte olan 3671 sayýlý Yasa, aylýklar açýsýndan, 3053 sayýlý Yasanýn devamý niteliðindedir. Kýsacasý, milletvekili aylýklarý, dönemden döneme düþüþ ve yükseliþler göstermiþ olduðundan, bu konuda genel bir trendi yakalamak olanaklý deðildir. Ancak, ilgili döneme bakarak, bu dönemi milletvekili aylýklarýnýn miktarý ile iliþkilendirmek, zaman zaman olanaklý olmaktadýr. Bu deðerlendirmeler doðrultusunda aþaðýdaki genel sonuçlara ulaþmak olanaklý görünmektedir:

5.1. Düzenleme Açýsýndan Milletvekillerinin, aylýklarýna ya da ödenek ve yolluklarýna iliþkin olan çalýþmanýn bu bölümünde, dört tür düzenlemeyle karþýlaþýlmýþtýr:

5.1.1. Anayasayla Belirleme 1876 Anayasasý’nda, yasama organý üyelerinin aylýklarý, Anayasayla düzenlenmiþtir. Gerçi, daha sonraki düzenlemelerde de Anayasalarda, aylýklarla ilgili hükümler vardýr. Ancak, 1876 Anayasasý’nda, aylýðýn tutarý, kesin olarak Anayasayla belirlenmiþtir. Yasama organýnýn aylýk tutarlarý konusunda, deðiþiklik yapma yetkisi yoktur. Aylýklarda deðiþiklik olmasý, ancak, Anayasanýn deðiþtirilmesiyle olasýdýr. Bu türdeki uygulamalar, yüksek enflasyon oranlarýnýn olduðu durumlarda, uygulanabilir nitelikte deðildir. Çünkü bu tür durumlarda, reel aylýklarýn korunabilmesi için, nominal deðerlerde sürekli olarak ayarlamalar yapýlmasý gerekir ki Anayasalarýn deðiþtirilmesi yoluyla bu ayarlamalarýn yapýlmasý güçtür. Ayrýca, tutarlarýn, Anayasa tarafýndan belirlenmesi, Anayasalarýn yapým tekniðiyle de baðdaþmaz. Bu tür teknik ayrýntýlarla Anayasalarý þiþirmek, söz konusu metinlerin Anayasa olma niteliðine zarar verir.

Meclis Üyelerinin Aylýk ve Diðer Ödenekleri

67

5.1.2. Yasamayý Anayasayla Yetkilendirme Anayasa koyucu tutarlarýn belirlenmesini yasama organýnýn takdirine býrakmýþ olabilir. Ancak Anayasa koyucu bazen belirlenecek tutarlarýn üst sýnýrýný belirlemezken, bazen tutarlara bir üst sýnýr koymaktadýr. 2.1.2.1. Yasamayý sýnýrsýz yetkilendirme: Bu yöntemde, Anayasa, sadece, aylýklarýn yasayla düzenlenmesi konusunda yasama organýna yetki verir. Yasama organý, hiçbir koþula baðlý olmaksýzýn, aylýklarýn tutarýný yasayla belirler. Bu uygulama, Türkiye’de, 1924 Anayasasý uygulamasýdýr. Böyle bir uygulamanýn, yasama organýný üyelerinin kiþisel çýkarlarý nedeniyle kötüye kullanýlabilmesi riski vardýr. Nitekim 1930 yýlýnda çýkarýlan bir yasayla tutarlar, bugüne kadar 1999 yýlýndan önce rastlanan en yüksek düzeye çýkmýþtýr. Ancak, bu uygulamanýn çok uzun sürmediði ve TBMM’nin kendiliðinden harekete geçerek tutarlarý düþürdüðü görülmüþtür. Sýnýrsýz yetkilendirme dönemi olarak adlandýrýlan bu dönemde, aylýklarýn 24 gram altýn seviyesine düþmesine olanak tanýmýþtýr ki bu tutar, 1876’dan günümüze kadar rastlanabilen en düþük tutardýr. Üstelik bu dönemde, yasama organýnýn iþlemlerinin, Anayasaya uygunluk denetimini yapan bir organ da bulunmamaktadýr. 2.1.2.2. Yasamayý sýnýrlý yetkilendirme: Bu yöntemde, Anayasa, sýnýrlarý65 belirleyerek, bu sýnýrlar içinde yasama organýna, aylýklarla ilgili düzenleme yapma yetkisi verir. 1961 ve 1982 Anayasalarý bu yöntemi benimsemiþlerdir. Ancak, bu iki uygulama arasýnda farklýlýk vardýr. 1961 Anayasasý, sýnýrý, en yüksek devlet memurunun aylýðý olarak belirlerken, 1982 Anayasasý, bu sýnýrý, daha üst düzeyde belirlemiþ ve en yüksek devlet memurunun aldýðý diðer ödenekleri de sýnýrýn kapsamýna almýþtýr. Ayrýca 1961 Anayasasýnda, bir seçim dönemi içinde aylýklara yapýlacak zam ve ilavelerin, milletvekili aylýklarýna yansýmayacaðýný öngörürken, 1971 Anayasa deðiþikliði ve 1982 Anayasasý, bu sýnýrlamayý da kaldýrmýþtýr.

5.1.3. Yasayla Belirleme Bu tip düzenlemede, Anayasa’da milletvekili aylýklarý ile ilgili bir hüküm bulunmamaktadýr. Aylýklar, yasama organýnýn düzenlemesine býrakýlmýþtýr. 1921 Anayasasý buna örnektir. Anayasa’da, milletvekili aylýklarý ile ilgili bir hüküm olmamasýna raðmen, çýkarýlan Nisabý Müzakere Yasasý, milletvekili aylýklarýný düzenlemiþtir.

65 Bu sýnýrlar, mutlak tutarlar biçiminde deðil, baþka bir tutara endeksleme biçimindedir.

68

• Sayý: 3 • Ekim-Kasým-Aralýk 2006

5.2. Tutarlar Açýsýndan 1876-2006 döneminde, milletvekili aylýklarýna tutarlar açýsýndan bakýldýðýnda, en yüksek düzeye, Osmanlý Döneminde rastlanmaktadýr. Ancak bu dönemde emeklilik hakkýnýn bulunmadýðý gözden uzak tutulmamalýdýr. Türkiye Büyük Millet Meclisi Döneminde, 1999 yýlýnda en yüksek düzeye ulaþýlmýþtýr. Ancak bu tutarýn yüksekliðinde enflasyonun etkisi göz ardý edilemez. Bu bakýmdan 1930 yýlýnda ulaþýlan ikinci en yüksek tutarýn, daha kalýcý nitelikte olduðunu kabul etmek gerekir. En fazla karþýlaþýlan aylýk tutarý ise, 200 (150-250 gram altýn arasý) gram altýn civarýdýr. 1999 yýlý milletvekilleri gelirleri açýsýndan zirve yýlý olmuþ ama hemen sonraki yýl düþüþe geçmiþtir. Milletvekili aylýklarý tutarlarýna bakýldýðýnda, dikkati çeken ilginç bir nokta, kriz dönemleri ile aylýk tutarlarý iliþkisidir: 1960 ihtilalinden önceki dönemde, aylýk tutarlarý sürekli olarak düþmüþ, 1980 ihtilaline giderken ayný düþme eðilimi görülmüþ; ihtilallerden sonra ise, aylýklar yükselme eðilimine girmiþtir. 1970 müdahalesinden önce ve sonra da ayný eðilimi yakalamak mümkündür. Bu nedenle ülkedeki siyasal kriz ortamlarýnýn ele geçen tutarlarla bir iliþkisi olduðu sonucuna ulaþma olanaklýdýr.

5.6. Karþýlaþtýrmalý Olarak Milletvekillerinin ellerine geçen gelirler kendi içinde bir karþýlaþtýrma yapma olanaðý vermekle birlikte, gelirlerin yüksekliði/düþüklüðü açýsýndan tek baþýna deðerlendirme yapmaya elveriþli deðildir. Sadece buradaki tutarlara bakarak milletvekillerine yapýlan ödemelerin yüksek veya düþük olduðu sonucuna ulaþmak yanýltýcý olacaktýr. Bu nedenle bu makaledeki sonuçlarýn baþka yapýlacak yeni çözümlemelerle geniþletilmesi gerekir: 1. Milletvekillerine saðlanan sosyal güvenlik haklarýnýn ve diðer sosyal haklarýn da dikkate alýnmasý gerekir. Bu durumda örneðin aylýk ve diðer ödeneklerde düþme olurken sosyal güvenlik haklarýnda iyileþtirme varsa, toplamda bir düþüþten deðil bir yükseliþten söz edilecektir. 2. Milletvekillerine yapýlan ödemelerin diðer ülkelerdeki yasama organý üyelerine yapýlan ödemelerle karþýlaþtýrýlmasý gerekir. Örneðin ABD’de 2003 yýlýnda Temsilciler Meclisi üyelerine yapýlan yýllýk ödeme 154.000 Amerikan Dolarý civarýndadýr. Ülkemizde bu rakam ayný yýl için 45.000 dolar civarýndadýr. 3. Ülkeler arasýnda yapýlacak karþýlaþtýrmalarýn anlamlý olmasý için bu rakamlarýn kiþi baþýna milli gelir rakamlarý ile karþýlaþtýrýlmasý gerekir. Kiþi baþýna

Meclis Üyelerinin Aylýk ve Diðer Ödenekleri

69

milli gelir rakamlarýnýn diðer ülkelere göre yüksek olduðu ülkelerde, milletvekillerine yapýlan ödemelerin diðer ülkelerdekine eþit olmasý, milletvekillerine düþük ödeme yapýldýðý sonucunu doðurur. Örneðin Portekiz’de milletvekillerine yapýlan ödemeler yýllýk 41.376 Euro iken, kiþi baþýna milli gelir 10. 277 Euro’dur. Bu demektir ki milletvekillerine kiþi baþýna milli gelirin yaklaþýk dört katý ödeme yapýlmaktadýr. Slovenya’da kiþi baþýna milli gelir 9. 288 Euro iken milletvekillerine 48.564 Euro ödenmektedir. Bu da yaklaþýk beþ katlýk bir oraný ifade etmektedir. Ülkemizde 2003 yýlý için kiþi baþýna milli gelir 2.865 Euro iken, milletvekillerine yýllýk olarak 39.576 Euro ödenmektedir. Oran 14 kat civarýndadýr. Fransa’da kiþi baþýna milli gelir 22.000 Euro, milletvekillerine yapýlan ödeme 60.000 Euro civarýndadýr. Oran üç kattýr. Ýngiltere’de milletvekili yýllýk olarak 83.000 Euro alýrken, kiþi baþýna milli gelir 22.500 Euro civarýndadýr. Ýspanya’da kiþi baþýna milli gelir 13.000 Euro, milletvekilleri aylýðý yýllýk 36.000 Euro’dur; oran üç kattýr. Polonya’da kiþi baþýna milli gelir 4.000 Euro civarýnda, milletvekiline yapýlan ödeme 30.000 Euro civarýndadýr. Oran sekiz kat civarýndadýr.66 Dolayýsýyla çok kabaca bir hesaplamayla, ülkemizdeki milletvekillerinin diðer ülkelerdeki milletvekilleri ile karþýlaþtýrýldýðýnda daha düþük gelire sahip olduklarý, ancak kiþi baþýna milli gelire endekslendiðinde daha yüksek gelire sahip olduklarý sonucu çýkarýlabilir. Özetle bu makaledeki sonuçlarýn, yukarýda yapýlan çalýþmalarla desteklenmesi halinde anlamlý sonuçlar çýkarýlmasý olanaklý olabilir..

Kaynakça BAKIRCI, Fahri, TBMM’nin Çalýþma Yöntemi, Ýmge Kitabevi, Ankara, 2000. Darphanei Milli 3. Raporu 1929: Ek: III, Osmanlý Ýmparatorluðunda Meskuk Altýn Basýmý. DEMÝRCÝ, H. Aliyar Ýkinci Meþrutiyette Ayan Meclisi, Bilgi Üniversitesi Yayýnlarý, Ýstanbul, 2006. ELDEM, Vedat, Osmanlý Ýmparatorluðunun Ýktisadi Þartlarý Hakkýnda Bir Tetkik, Türkiye Ýþ Bankasý Kültür Yayýnlarý, Ankara, 1970. EROÐUL, Cem, Anatüzeye Giriþ, Ýmaj Yayýncýlýk, Ankara, 2004. EROÐLU, Feride, Ahmet YILDIZ, Ali ÇOLAK, Avrupa Ülkelerinde Parlementerlerin Hukuksal ve Sosyal Güvenceleri ile Özlük Haklarý, TBMM Kütüphane, Dökümantasyon ve Tercüme Müdürlüðü, Araþtýrma Servisi, Ankara, 2003. KÝLÝ, Suna, Þeref GÖZÜBÜYÜK, Türk Anayasa Metinleri : Senedi Ýttifaktan Günümüze , Türkiye Ýþ Bankasý Kültür Yayýnlarý, Ankara, 1985.

70

• Sayý: 3 • Ekim-Kasým-Aralýk 2006 SOYSAL, Mümtaz, 100 Soruda Anayasanýn Anlamý: 1982 Anayasasýna Bilimsel Yaklaþým, Gerçek Yayýnevi, Ýstanbul, 1986. TUNAYA, Tarýk Zafer, Türkiye’de Siyasal Geliþmeler (1876-1938): Kanun-i Esasi ve Meþrutiyet Dönemi, Bilgi Üniversitesi Yayýnlarý, Ýstanbul, 2003. TUNAYA, Tarýk Zafer, Türkiye’de Siyasal Geliþmeler (1876-1938): Mütareke, Cumhuriyet ve Atatürk, Bilgi Üniversitesi Yayýnlarý, Ýstanbul, 2003. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasý Ekonomiyi Ýzleme ve Deðerlendirme Müdürlüðü Ýstatistikleri.